Á níunda áratug síðustu aldar reis óvænt risavaxin hvelfing úr trefjaplasti djúpt í skógum Tver-héraðs í Rússlandi. Enginn virtist vita með vissu hvers vegna hún var þar eða hvert hlutverk hennar átti að vera. Í áratugi varð þessi dularfulla bygging, sem gekk einfaldlega undir nafninu Kúlan, að sérkennilegu aðdráttarafli fyrir alls kyns fólk, allt frá jeppamönnum og göngufólki til tónlistarmanna, listafólks, hippa og samsæriskenningarsmiði. Þegar hún hrundi loks árið 2021 lauk löngu æviskeiði þessa óvenjulega kennileitis, sem nú lifir aðeins áfram í minningum og brotum á skógarbotninum. Rússneski fjölmiðillinn Meduza fjallaði um málið nýverið.

Kúlan stóð á afskekktu rjóðri sem aðeins var hægt að nálgast eftir krókóttar leiðir um skóga og smáþorp. Þar sem áður blasti við 18 metra breið hvelfing, sem margir sóttu heim af forvitni eða lotningu, eru nú aðeins dreifð brot úr trefjaplasti.

Óvissan um uppruna hennar kveikti ímyndunaraflið. Sumir töldu hana hafa tengst sovéskum hernaðartilraunum, aðrir sögðu hana vera ósamhverfa svörun Sovétríkjanna við Strategic Defense Initiative-áætlun Bandaríkjanna, tálbeita sem ætlað var að draga að sér skothríð óvinarins frá loftvarnakerfum í kalda stríðinu og enn aðri töldu þetta vera hluta af yfirgefnu byggingarverkefni hersins. Heimamenn og fyrrverandi starfsmenn opinberra stofnana gáfu ólíkar skýringar, allt frá því að hún hefði átt að vera danssalur yfir í að vera veðurhlíf fyrir hernaðarleg loftnet með sérstaka hljóðvist. Í rannsókn rússneska slúðurblaðsins Komsomolskaya Pravda var vitnað í heimamenn sem fullyrtu að herinn hefði varpað risakúlunni úr þyrlu, annaðhvort fyrir slysni á æfingum eða af ásettu ráði í æfingaflugi áður en haldið var á útilokunarsvæðið í Tsjernobyl.

„Þetta var helgistaður“

Hver sem sannleikurinn var, hafði Kúlan einstakt aðdráttarafl. Hún varð fljótt vinsæl meðal fólks sem leitaði að óvenjulegum stöðum. Þar var gist, kveikt upp í, spilað á hljóðfæri og haldnir tónleikar. Sérstök hljóðvist hvelfingarinnar heillaði marga, og margir lýstu upplifuninni inni í henni sem nánast andlegri.

Fyrst kom jeppafólk, síðan hjólreiðafólk og gönguhópar. „Þetta var helgistaður,“ segir Vitaly Balykin, leiðsögumaður frá bænum Kimry. „Fyrir tíu árum, ef þú varst á leið til Dubna, þá varðstu að sjá Kúluna.“

Hann man eftir staðnum áður en veggjakrot og rusl tóku yfir. Eitt sinn hittu hann fólk sem hafði gist inni í hvelfingunni í óveðri og hitað te yfir eldi. Annað sinn mætti hann ungum hippum sem höfðu kveikt kerti og prófað hljóðvistina með flautum og bjöllum. „Hljóðin voru ólýsanleg,“ rifjar hann upp.

Árið 2012 kom Alexey Reznikov, þá eðlisfræðinemi, fyrst að Kúlunni eftir að hafa lesið um hana á bloggi. Hann og kærasta hans gistu þar í tjaldi. Hún, sem sjaldan söng, fór allt í einu að syngja. Sú upplifun varð kveikjan að tónleikum sem Reznikov skipulagði síðar, þar sem yfir hundrað manns komu saman í viðburðinum Venjulegt kraftaverk: sinfónía í Kúlunni, með tónlist, ljóðum, dansi og myndlist.

Eftir það urðu tónleikar reglulegir. „Ég er ekki hneigður til dulhyggju,“ sagði Reznikov, „en Kúlan… maður vildi meðhöndla hana eins og eitthvað andlegt.“

Hnignun og endalok

Árið 2014 ristu meðlimir mótorhjólaklúbbs nafn sitt í hvelfinguna með keðjusög, sem vakti mikla reiði. Sjálfboðaliðar reyndu að hreinsa og mála yfir, en skemmdirnar héldu áfram. Smám saman fór Kúlan að klofna og síga í mýrina. Árið 2021 hrundi hún loks.

„Það er synd að hún skuli vera farin,“ segir Valentina, sem bjó í Lartsevo í nær 30 ár. „Eins og eitthvað hafi verið tekið.“

Íbúar þorpanna sem fólk fór um á leiðinni að Kúlunni fundu líka fyrir breytingunum. Sumir nýttu brot úr hvelfingunni í húsaskjól fyrir dýr eða hugleiddu að selja minjagripi. Eldri kona, Lida, sem átti Kúlu-segul, sagði einfaldlega: „Hún var góð Kúla. Fólk kom, spilaði á gítara, en braut svo allt.“

Einn heimamaður, Misha, telur að í raun hafi verið tvær slíkar hvelfingar, fluttar á staðinn í þyrlu snemma á níunda áratugnum. Önnur brotnaði, hin átti að verða menningarhús fyrir ungt fólk. Eftir Tsjernóbýlsslysið 1986 hafi fjármunirnir horfið annað.

„Fyrir okkur var hún ekkert stórmál,“ segir hann. „Fólk fór þangað til að tína sveppi, fela sig fyrir rigningunni eða hlusta á bergmálið.“

Hér fyrir neðan má sjá nokkurra ára gamalt myndskeið þar sem tveir menn kanna kúluna.