Ný vísindagrein eftir Radek B. Dudziak, heilbrigðisfulltrúa hjá Heilbrigðiseftirliti Norðurlands eystra, hefur verið birt í hinu virta alþjóðlega tímariti Frontiers in Microbiology. Þar er varpað nýju ljósi á það hvernig örverur bregðast við plasti einu stærsta umhverfisvandamáli samtímans.

Rannsóknin beinist að bakteríu sem einangruð var úr íslenskum jarðvegi, Lysinibacillus sp. RBD_002. Í stað þess að einblína á hefðbundið plastniðurbrot með sérstökum ensímum, eins og flestar rannsóknir gera, skoðar verkefnið það sem gerist áður en slíkt ferli hefst svokallað „early-stage“ stig.

„Þetta er í raun fyrsta skrefið í ferlinu, þegar bakterían stendur frammi fyrir plasti sem nær eina orkugjafa og þarf að finna leið til að lifa af,“ segir Radek, sem er 45 ára en hefur búið á Íslandi í 24 ár.

Aðlögun frekar en beint niðurbrot

Niðurstöðurnar sýna að bakterían framleiðir hugsanlega ekki þekkt plast-ætandi ensím, eins og PETasa. Þess í stað fer hún í öflugt aðlögunarferli: virkjar streituviðbrögð, breytir efnaskiptum sínum og byrjar að nýta þau efni sem losna smám saman úr plastinu.

Rafeindasmásjármyndir benda jafnframt til þess að yfirborð plastsins veikist þar sem bakterían vex, sprungur og smábreytingar myndast sem gætu auðveldað frekara niðurbrot síðar.

Slíkar rannsóknir eru enn mjög fáar á heimsvísu, þar sem áhersla hefur hingað til verið á ensím og beint niðurbrot. Niðurstöðurnar benda til þess að skilningur á þessum fyrstu stigum geti verið lykilatriði í þróun raunhæfra lausna við plastmengun.

Samvinna lífvera gæti verið lykillinn

Ein af áhugaverðustu niðurstöðunum er að bakterían virðist bregðast hraðar við en sumar þekktar plastbrjótandi bakteríur. Þetta bendir til þess að framtíðarlausnir kunni að byggjast á samvinnu mismunandi lífvera frekar en einni „ofurbakteríu“.

„Það má ímynda sér vistkerfi þar sem ein tegund veikjar plastið fyrst, og aðrar taka síðan við og brjóta það lengra niður,“ segir Radek í samtali við Mannlíf.

Frá engu til vísinda

Bakgrunnur Radeks sjálfs er ekki síður athyglisverður. Hann kom til Íslands árið 2001 frá Póllandi, án þess að hafa lokið formlegri menntun og án þess að tala tungumálið. Hann tók þá ákvörðun að læra íslensku og mennta sig frá grunni.

Hann lauk framhaldsskóla í gegnum Háskólabrú Keilis, síðan BSc-gráðu í heilbrigðislíftækni og MSc-gráðu í auðlindafræði frá Háskólanum á Akureyri. Í dag starfar hann sem heilbrigðisfulltrúi samhliða áframhaldandi rannsóknum og meistaranámi í Stjórnun.

Á meðan á námi stóð gekk fjölskylda hans í gegnum erfiðan tíma þegar dóttir hans var í krabbameinsmeðferð, reynsla sem hann segir hafa mótað sig bæði persónulega og faglega.

„Það eru fleiri svona sögur“

Radek segir mikilvægt að minna á að hans saga sé ekki einsdæmi í ljósi þess að umræðan um innflytjendur hér á landi hafi undanfarið verið frekar neikvæðar unanfarið.

„Það eru margir sem koma hingað til lands og leggja mikið á sig til að mennta sig og byggja upp líf. Ég er bara einn af þeim. Það væri gott að sjá fleiri slíkar sögur fá pláss,“ segir hann að lokum.