Fornleifafræðingar rannsökuðu síðasta sumar rústir í Fagradal á Brúaröræfum sem talið er að séu frá árunum 1000–1100. Byggingarnar benda til þess að ekki löngu eftir landnám hafi fólk verið farið að setjast að og nýta land langt inni á hálendinu.

„Þetta er allt að minnsta kosti fyrir árið 1158, líklega á tímabilinu 1000 til 1100,“ segir Indriði Skarphéðinsson fornleifafræðingur, sem stýrði fyrstu formlegu rannsóknum á svæðinu í fyrra, í samtali við Austurfrétt.

Í Fagradal fundust fjögur hús, þar af þrjú minni og eitt stærra sem líklega hefur verið skáli. Þar hefur fólk dvalið tímabundið eða lengur. Rústirnar fundust fyrst árið 2011 þegar Skarphéðinn Þórisson, faðir Indriða, sá þær úr lofti. Þær hafa síðan verið nefndar Skarphéðinstóftir.

Fuglar og landnýting

Fagridalur er hluti Brúardala, um 30 kílómetra frá bænum Brú á Jökuldal. Þar eru einnig minjar um búsetu frá nýrri tíð, svo sem smalabyrgi frá um 1900. „Þetta er ótrúlega merkilegt svæði út frá gróðurfari, alls staðar í kring er urð og sandur en þarna er gróðurvin,“ segir Indriði.

Eldri heimildir benda til að dalurinn hafi áður verið enn grónari og jafnvel nýttur til seljabúskapar.

Rannsóknir á tóftunum gefa vísbendingar um hvernig landið var nýtt á landnámsöld. Líklegt þykir að þær hafi verið byggðar til að tryggja rétt á svæðinu, til dæmis vegna fuglaveiða, þar sem álftir og gæsir voru mikilvæg fæða.

„En svo er líka talað um að landið sé fullsetið 60 árum eftir landnám, sem manni finnst ótrúlegt í dag, en það þýðir að það er fullnýtt,“ segir Indriði.

Heillegar rústir

Stærsta tóftin, skálinn, er um 11 metra langur og fimm metra breiður. Hún er óvenju heilleg. . „Hún stóð svo upp úr landslaginu að við héldum að hún væri jafnvel yngri en það kom annað í ljós þegar við fórum að grafa í þær,“ útskýrir Indriði.

Að hans mati geta frekari rannsóknir varpað ljósi á þróun samfélagsins á Austurlandi eftir landnám og hvernig fólk ferðaðist yfir hálendið og Vatnajökul.

„Það eru þekktar leiðir, menn fóru í ver suður í Lóni. Brúarjökull er stærsti skriðjökull landsins en hafi hann verið innar, sem og Vatnajökull, þá er mikið svæði frá Kverkfjöllum að Snæfelli sem er greiðara yfirferðar og hægt að nýta til beitar, hafi það verið gróið. Það er vitað að Möðrudælingar áttu viðartekju í Skaftafelli og Skaftfellingar hrossabeit í Möðrudal. Þessar ferðir virðast mikið hafa lagst af á 15. öld eftir svartadauða og eldgos,“ segir hann að lokum.