Hún sem söng einsöng með stúlknakór í æsku, hún sem skrifaði uppskrúfað mál í ritgerð þar sem hún vissi að slíkt höfðaði til fullorðna fólksins, hún sem skráði sig í sagnfræði þar sem hún var efst í ensku, íslensku og sögu á stúdentsprófi og sá að hún hefði gaman af því eða væri opin fyrir því, hún sem varð ástfangin upp fyrir haus af unga sagnfræðistúdentinum sem togaði í flétturnar hennar aftan frá, hún sem á erfitt með að taka ákvarðanir nema þegar hún er að skrifa, hún sem hlustar stundum á barokk-tónlist eða einfaldlega þögnina þegar hún er að skrifa, hún sem horfði á eiginmanninn taka síðasta andardráttinn á gólfinu á heimili þeirra og sem hræðist ekki dauðann og hún sem hefur skrifað rúmlega þrjátíu bækur og var tilnefnd til Bókmennaverðlauna Norðurlandaráðs fyrir bókina Stúlka með fingur og tæpum tveimur áratugum síðar sæmd riddarakrossi hinnar íslensku fálkaorðu segir: „Hvað er bók á pappír? Hálfúrelt fyrirbæri?“

--

Kona með hanska.

Kona með bláa gúmmíhanska.

Þórunn Valdimarsdóttir, sagnfræðingur og rithöfundur, stendur svartklædd með stóra, bláa gúmmíhanska á höndunum á pallinum við innganginn að íbúð sinni í miðbæ höfuðborgarinnar. Hún segist vera að þrífa klósettið. Við göngum inn í íbúðina þar sem alls kyns myndir hanga á veggjum, til dæmis ein ljósmynd af eiginmanni hennar heitnum. Svarthvít. Þórunn fer inn á baðherbergi, mundar svamp og klárar að þrífa klósettið áður en við göngum inn í stofu til að spjalla. Opið er inn í aðra stofu. Þar stendur svartur gljáandi flygill og í einu horninu óumbúið rúm.

Rithöfundurinn segist vera orðinn „löglegt gamalmenni“ en það varð Þórunn fyrir nokkrum árum. Hún lítur út fyrir að vera miklu yngri en hún er. Röddin gæti verið rödd ungrar stúlku. Við tölum um ræturnar.

„Ég monta mig af því að vera hálfur Vestfirðingur. Mér finnst það töff.“ Það er föðurættin. „Móðurafi flutti með foreldrum sínum frá Snæfellsnesi í fyrra stríði og móðuramma, ættuð úr Mýrasýslu og Árnsessýslu, fæddist í Reykjavík. Til að skilja hvað það þýðir að vera Íslendingur þarf að átta sig á lífsbaráttunni hér gegnum aldirnar. Líf mitt sem sagnfræðingur hefur snúist um að reyna að skila því á tímabilinu 1800-1950.

Ég lærði mikið af því að skrifa bókina Horfinn heimur – árið 1900 í nærmynd þar sem ég lúslas öll landsmálablöðin sjö. Þar dró ég upp nærmynd blaðanna af lífinu á Íslandi og heimsmyndinni þá því þessi viku eða hálfsmánaðarlegu blöð fluttu líka erlendar fréttir. Lítil vestfirsk frétt sagði allt um hve hart lífið gat verið og hve harðir Vestfirðingar urðu að vera. Árið 1900 reru tíu tólfæringar út úr Arnarfirði á leið á Halamið að veiða björg í bú. Þeir héldu að þeir væru sterkari saman,en náttúran er öllu yfirsterkari.“

Allt í einu birtist köttur eins og til að undirstrika þetta með afl náttúrunnar. Stór, loðinn norskur skógarköttur. „Þetta er Lubba, fullu nafni Gullbranda.“ Já, auðvitað þarf að kynna sambýlisköttinn. Svo heldur Þórunn áfram að tala um Vestfirðinga. „Þeir reru út á Hala að afla fiskjar. Veðurútlit var gott en veðrið fór úr böndunum og þeir fórust allir. Þarna drukknuðu 120 dugandi karlar úr Arnarfirði og nærsveitum. Háski af þessu tagi mótaði Vestfirðinga. Þeir eru glaðir, hressir og þakklátir. Hafa það í blóðinu að lífið sé núna.“

Annar stór köttur kemur upp kisustiga og inn um lúgu af bílskúr upp á aðra hæð. „Þetta er bróðir Lubbu, Lobbi, fullu nafni Loðbrandur. Minni grimmd var í því að taka systkini, þau launa þann greiða með því að vera öruggari með sig og blíðari.“

Þórunn fæddist og ólst upp í Reykjavík eins og móðir hennar og móðuramma. Hún segir ræturnar að vestan vera blóðrætur, hún hafi einungis farið tvisvar í heimsókn vestur á æskuárunum. „Það slitnuðu öll tengslin af því að föðurafi okkar, Ólafur Bergþór Hjálmarsson, smitaðist af berklum í Bolungarvík. Hann átti bróður sem dó úr sama sjúkdómi, hvíta dauða. Upp úr seinna stríði brugðu foreldrar pabba búi á Mosvöllum í Önundarfirði og fluttu til Reykjavíkur. Þau bjuggu heima í Hamrahlíð 1 hjá mömmu og pabba fyrstu tvö árin mín. Amma hét Ragnheiður Guðmundsdóttir og ég elskaði hana afar heitt, flúði í friðsælt fangið á henni. Hún talaði í kvæðum og vísum, allt frá Hávamálum til tækisfærisvísna. Síðan lifir í mér næmni fyrir bundnum kveðskap. Var náfrænka bræðranna á næsta bæ við Mosvelli, Kirkjubóli í Bjarnadal, Guðmundar Inga skálds, Halldórs frá Kirkjubóli, blaðamanns á Tímanum, og Ólafs Þ. Kristjánssonar, skólastjóra í Flensborg.“

Saknaði móðurfaðmsins

Þórunn segir að fyrsta æskuminningin sé þegar hún fór vestur með föður sínum. „Það var sumarið sem ég varð þriggja ára. Þá man ég eftir mömmu standandi eftir í dyrunum. Auðvitað vildi ég vera hjá mömmu, Erlu Þórdísi Jónsdóttur. Hún var í gráköflóttri mussu með stóran maga og ég vissi hvað það þýddi, var á leið að eignast annað yngra systkini. Þess vegna hefur pabbi tekið mig með. Þriggja ára og tvö yngri, skilurðu. Það er ekkert skrýtið að maður sé svona eins og maður er.“

Þórunn er spurð hvað hún meini.

„Fyrstu tvö árin var ég mikið dekurbarn, átta manns vildu hafa mig í fanginu, amma og afi og tveir bræður pabba, tvö eldri systkini auk foreldra minna. Nú segja vísindin að gott atlæti í frumbernsku geri menn sterka. Þar er sterka Þórunn. Margt geðrænt hjá fólki má rekja til fyrstu ástarsorgar lífsins að missa móðurfangið til yngra systkinis. Það er til ljósmynd af Lilju systur í fanginu á pabba þar sem hún mænir á mömmu með Trausta bróður í fanginu. Hann fæddist áður en hún varð eins árs. Þetta getur mótað fólk ævilangt.“

Þórunn er spurð hvort hún telji að þetta hafi haft áhrif á hana.

„Ég veit það. Varð fljótt að vera stór, átti fjögur yngri systkini átta ára. Auðvitað varð það þá mitt að stjórna. Þá varð ég tímabundið lítill foringi. Var góð nema að ég hræddi þau með Grýlu. Auðvitað kenndi ég þeim það sem lá í loftinu.“

Þórunn saknaði móðurfaðmsins.

„Ég vildi ekki fara í ferðina með pabba en auðvitað varð það eins og margt sem virðist kvíðvænlegt mjög gaman. Pabbi minn, Valdimar Ólafsson, var flugumferðarstjóri og tók mig með í sjóflugvél sem hét Catalina og í Önundarfirði hittum við gamla konu með síða hvíta fléttu sem hét Petolína. Mér fannst stórmerkilegt að hún héti næstum eins og flugvél. Við sváfum í gamla torfbænum á Mosvöllum þarna síðsumars 1957. Pabbi átti rauðbrúna gúmmívindsæng, svaf á henni á gólfinu og ég uppi í rúmi með enga brík. Ég rúllaði um nóttina fram úr rúminu og ofan á pabba.“ Þórunn hlær. „Það var yndislegt. Svona man maður. Auðvitað þurfti ég pabbafang. Tvö kríli stelandi fanginu á mömmu frá mér.“

Var hún afbrýðisöm út í yngri systkini?

„Nei, ég hafði þau eins og dúkkur og tilbað þau öll. Fékk nóg af flæðandi oxytósíni. Við systkinin höfum alltaf verið góðir vinir. Foreldrar okkar skildu þegar ég var að verða tíu ára og ytri erfiðleikar þjappa alltaf fólki saman. Við systkinin urðum ennþá samrýmdari, skilnaðir voru óalgengir þá.“ Þórunn bjó ásamt fimm systkinum áfram hjá móður sinni en Lilja og Trausti lentu pabbamegin.

„Ég saknaði pabba og systkinanna tveggja. Það var verið að slíta fjölskylduna í sundur. Mikil framför var þegar umgengnisréttur varð lögbundinn, ég fagna því.“

Þar fornar súlur flutu á land

Leikirnir í æsku voru alls konar. Þórunn nefnir teygjutvist, yfir, feluleik og klukk og segir að lögreglumaður á mjótorhjóli númer 3 hafi komið og leikið við krakkana eitt sumar. „Uppi á róló lék ég Grýlu undir rennibrautinni og elti krakkana og setti þau í pottinn. Það var rosa gaman.“

Þegar rithöfundurinn er spurður um uppáhaldsfögin í skólanum segir hún einfaldlega „tónlist“. „Vigdís Hermannsdóttir kenndi okkur allan barnaskólann og það var þægilegur rammi að hafa einn kennara öll þau ár. Hún lét okkur syngja í upphafi hvers dags ef ekki oftar. Það róaði okkur. Tónlist er gott skjól og fyrirtaks næring fyrir taugarnar.“

Þórunn er spurð hvaða lög þau sungu.

„Ég kann allan andskotann, söng líka í kór Hlíðaskóla undir stjórn Guðrúnar Þorsteinsdóttur.

Þar fornar súlur flutu á land

við fjarðarsund og eyjaband.

Þetta er eftir Einar Benediktsson. Þetta var ekkert léttmeti eins og núna,“ segir hún og kímir.

Það kom fljótlega í ljós að stelpan, sem brá sér stundum í hlutverk Grýlu, gat skrifað eins og móðir hennar, Erla Þórdís, sem gaf ung út bók um barnæsku móður sinnar, Þórunnar Elínar Jónsdóttur í Reykjavík, Bernsku í byrjun aldar.

„Við fórum með Vigdísi kennara að skoða safn Ásgríms Jónssonar á Bergstaðastræti og áttum að skrifa ritgerð. Ég fékk verðlaun fyrir mína, póstkort með mynd eftir Ásgrím sem hann málaði á Húsafelli. Ég hef verið tíu eða ellefu ára. Man hvað ég var fölsk af því að ég lék mér að því að skrifa yfirskrúfað og fínt mál. „Myndirnar voru dásamlegar“,“ segir hún og hlær.

Hún las alls konar bækur á þessum árum og nefnir Á hverfanda hveli, Íslenskar þjóðsögur, Ugluspegil, Ævintýrabækurnar eftir Enid Blyton og „þessar stelpubækur sem voru til og einhverjar strákabækur“ svo sem Árna í Hraunkoti.

Svo tölum við um unglingsárin og segist Þórunn hafa verið bæði þæg og óþæg eins og börn eigi að vera. „Ég held það hafi haft góð áhrif á íslenskt samfélag að við vorum laus við herþjónustu. Í Svíþjóð og Englandi og víðar er alltaf verið að skamma börn. Hermenn komu gegnum aldirnar heim mölbrotnir með allar þessar andskotans reglur í sér. Við varla lifðum af og þjóðinni fjölgaði ekki eins og öðrum þjóðum eftir svartadauða fyrr en á 19. öld þannig að við vorum glöð er börnin lifðu eftir allan þennan hungurdauða og barnadauða. Ég held að jákvæð óþekkt tengist þessu blessaða agaleysi því hún er skapandi. Íslenskt samfélag var enda ótrúlega duglegt að rétta úr kútnum á síðustu öld. Á öllum sviðum eigum við dásamlegt fólk með lausnir og skapandi hugsun.“

Stúlka með rödd

Hún sem var bæði þæg og óþæg eins og börn eiga að vera var ári á undan í skóla. Hlíðaskóla.

Á heimasíðu Þórunnar, thorvald.is, er að finna upptöku af því þegar hún sem barn söng Guð gaf mér eyra með Telpnakór Hlíðaskóla. Þetta var í fyrsta skipti sem hún söng einsöng og hún segir að þessi upptaka hafi einhvern tímann verið flutt sem síðasta lag fyrir fréttir í útvarpinu.

Guð gaf mér eyra, svo nú má ég heyra,

Guð gaf mér augu, svo nú má ég sjá.

Guð gaf mér hendur, svo gjört gæti meira,

Guð gaf mér fætur, sem nú stend ég á.

„Það kom hingað sænskur útvarpsgaur og tók upp þátt eða þætti um íslenska æsku. Þá fórum við til Þingvalla og það vildi svo til að það var akkúrat á tíu ára afmælinu mínu sem ég söng á Þingvöllum. Svona er líf mitt nú rómantískt á köflum.“

Hún segist hafa sungið Ó blessuð sértu sumarsól og Fyrr var oft í koti kátt. „Það eru þrjú erindi í báðum lögum og kórinn söng fyrstu og síðustu erindin og ég ein erindið í miðjunni. Svo lét ég þessum söng mínum lokið. Svo lék ég reyndar líka í Hárinu í Glaumbæ. Vinkona mín plataði mig í afleysingar þar. Það var rétt eftir landspróf. Núna syng ég fyrir sjálfa mig og þegar við systkinin hittumst þá dönsum við, syngjum og spilum.“

Þórunn er spurð hvernig tónlist höfði til hennar. „Alls konar músík nema léleg, þá á ég við góða laglínu, rytma eða texta. Það er visst böl að vera menntaður í tónlist. Ég lærði að spila á píanó í fimm ár, mamma var ágætur píanóleikari. Kennarinn kom heim. Tvær systur mínar eru atvinnumenn í tónlist, Lilja hornleikari og Ásdís víóluleikari. Elísabet Erlingsdóttir, náfrænka mömmu í móðurætt, var óperusöngkona og þegar hún var í MR var hún kölluð „Elísabet með röddina“ því að hún vildi ekki gaula með í rútuferðalögum. Það var mikil músík mömmu megin; Jón Alexandersson, faðir hennar, var um tíma formaður Félags íslenskra kóra. Jón Kristjánsson, móðurafi mömmu, söng í jarðarförum. Það eru margir heimar í tónlist. Íslensk tunga er að verða eins. Viss hópur kann klassíska tungu og fílupúkar úr þeim hópi eru sífellt að nöldra á Fésbók yfir málvillum. Ég skil ekki hvernig þeir geta litið glaðan dag. Núna er verið að kenna okkur að slaka á og að við verðum að vera glöð þótt talað sé nýbúamál. Ég ætlaði nýlega að leiðrétta innflytjanda sem skrifaði bjagaða íslensku en svo hugsaði ég að þetta væri þessi fína nýbúaíslenska og að ég ætti að vera ánægð og fá mér te og rúsínur.“

Það tognaði úr stelpunni með röddina. Hún var kosin formaður í sínum árgangi í fyrsta bekk í gaggó og hún og annar formaður í öðrum bekk fengu það hlutverk að stjórna árshátíð gagnfræðadeildar Hlíðaskóla í Lídó árið 1967. Hún hafði skrifað leikrit sem heitir Harmleikurinn um hann Eika bítil sem var frumsýnt á árshátíðinni. Þetta er ekki langt leikrit. Mætti kannski kalla það örleikrit.

„Hann lenti í því að mamma hans og pabbi klipptu af honum bítlahárið þegar hann var sofandi. Hann drekkti sér síðan í vaskafötu.“

Þórunn segist varla hafa lært heima nema fyrir prófin. „Einkunnirnar fylgdu hormónunum skulum við segja. Ég var með 10 í reikningi á barnaprófi. Svo snarfór það niður þegar maður var kominn í gaggó en smá prílaði upp aftur og svo náði ég sæmilegu stúdentsprófi í MH. Það er svo margt annað í lífinu en skólabækurnar sem maður getur lært af eins og félagsstarf. Ég tók alltaf þátt í leiklist, kórsöng og félagslífi eins og ég gat.“

Myndskreytti ljóðabækurnar

Þegar Þórunn er spurð hvers vegna hún hafi farið í sagnfræði segir hún. „Stundum eins og í morgun gat ég ekki vitað hvað ég ætti að gera. Ég er búin að sofa illa í þrjár nætur eða sex tíma hverja nótt. Ég vil sofa í átta eða níu tíma. Það er eitthvað álag á mér sem er bæði hægt að skýra og ekki hægt að skýra. Tunglið, reikistjörnurnar og allur andskotinn spilar með. Suma morgna þegar ég vakna veit ég ekki hvað ég á að gera. Þess vegna er gott að eiga karl eða einhvern til að stjórna. Kisurnar láta mig vita hvað ég á að gera; sjóða ýsu. Ég held þeirri hefð síðan ég var lítil. Kisur eiga að fá soðinn fisk á morgnana.“

Um morgnana segir hún annars. „Dagurinn opnast eins og blóm. Hægt og rólega fer maður fram úr og fær sér te. Það er mikil seremónía. Við þurfum frelsi, röð og reglu af því að röð og regla róar mann. Við erum öll svo yfirspennt.

Í morgun velti ég því fyrir mér hvort ég ætti að fara í bað. Ég er með viðkvæma húð og fæ mjög sterk kóf síðan eftir breytingaskeið og þau fara ekkert af einhverjum ástæðum. Þá segi ég bara að það sé af því að ég sé svo „hot“ og reyni að vera rosa jákvæð. Þori ekki að taka hormónalyf því að mamma dó ung úr krabbameini. Við kófin streymir vatn í sjóðheita húð svo hún verður viðkvæm. Þess vegna er ekkert sniðugt að vera alltaf að fara í bað. Húðin er ekkert gefin fyrir sápu. Það eru örlitlar skepnur sem búa á okkur; þær vilja ekkert að ég sé að klóra mér í hárinu eða á kinninni. Hvaða usla veldur það hjá litlu mítlunum?“ Þórunn kímir. „Svo eru komnar enn smærri verur sem blessuð vísindin eru búin að setja í hausinn á manni. Af því að hárið er smá krullað þá er það eiginlega fallegra skítugt. Það koma betri krullur. Sterk skilaboð eru í samfélaginu um að maður eigi alltaf að vera að þvo sér. Jú, vatn er róandi. Ég fæ nóg af því þegar ég er að þvo ruslið sem ég flokka við rennandi bæjarlækinn frammi.“

En hvað með það að velja sagnfræði?

„Ég ætlaði að skýra það þegar ég fór að tala um hvað ég eigi erfitt með að taka ákvarðanir. Nema í texta. Það er allt annað mál. En hvað á ég að gera? Hver er þessi „ég“ og hvað á ég að gera? Ég leit á stúdentsskírteinið mitt og sá að ég var efst í ensku, íslensku og sögu sem sýndist benda til þess að ég hefði gaman af því eða væri opin fyrir því. Besta vinkona mín í bekknum var að fara til Lundar í nám í sagnfræði þar sem stóra systir hennar var í félagsfræðinámi og ég fór með henni. Hún komst svo að því að hún væri ólétt og fór heim en ég hélt þetta út í eitt ár og sé ekki eftir því. Ég lærði þarna hagsögu og almenna sögu og kynntist þessari dásamlegu þjóð, Svíum, sem geta líka verið óþolandi alveg eins og fólk í Bandaríkjunum. Best að alhæfa sem minnst. Heima settist ég svo í enskudeildina á Aragötu og las sagnfræði í Árnagarði.“

Þórunn hélt áfram í BA-námi í sagnfræði við Háskóla Íslands og í miðju námi tók hún hlé á því og fór til Mexíkó þar sem hún var í eitt ár í listaháskóla og lærði sögu fyrir Columbus, listasögu og myndlist. „Vinkona mín þekkti konu sem hafði verið að læra vefnað í Mexíkó og hún fékk þessa hugmynd og töfraði mig með sér. Þetta var tvítyngdur listaháskóli, Instituto Allende í San Miguel de Allende. Ég var líka í fullu námi um sumarið af því að námslánin dugðu svo lengi. Listrænir krakkar frá Bandaríkjunum sóttu þennan skóla af því að þarna var ódýrt að lifa og skólagjöldin lægri en heima. Þetta var frábært ár. Maður fylltist sekt hvíta mannsins við að kynnast innfæddum og setja sig inn í þeirra kjör. Ég lærði mikið eins og allir gera sem fara í þriðja heiminn. Það voru ekki svo margir sem ferðuðust þá. Nú fljúga allir út um allt án þess að skammast sín. Ég þykist voða góð af því að ég fer bara þegar ég á erindi.“

Listnámið í Mexíkó hefur borgað sig. Teikningar eftir Þórunni hanga í römmum á veggnum meðfram stiganum upp á aðra hæð þar sem íbúðin hennnar er. „Ég hélt myndlistarsýningu í Glerhúsinu haustið 2024. Ljóðabækur mínar hef ég myndskreytt sjálf. Ef lífið opnar listræna æð í börnum býr oft í þeim hæfileiki til fleiri lista. Rithöfundar hafa margir líka getu í myndlist og tónlist. Skólakerfið reynir að vekja þetta allt í okkur. Það lætur okkur skrifa ritgerðir, það lætur okkur teikna og það lætur okkur syngja og allir geta sent börnin í lúðrasveit. Tónlistarskólar eru dýrir eins og allir vita.“

Hún kláraði BA-námið í Háskóla Íslands 1979 og kenndi eftir það í eitt ár við Reykjaskóla í Hrútafirði. „Ég kenndi auk þess samfélagsfræði og sögu, tónlist, teikningu og stjórnaði kór. Það var ágætt. Maður hafði ekkert annað að gera. Ég áttaði mig á því að með því að mennta mig betur í sagnfræði þyrfti ég ekki að starfa við það ævilangt að opna huga mismóttækilegra frumtáninga. Það tók á. Þetta ár lærði ég að vinna og fór betur mótíveruð í námið en ég hafði verið fyrir. Eftir cand. mag.-prófið lærði ég kennslufræði og ætlaði að kenna í framhaldsskóla. Þórunn amma var lærður og sigldur kennari, kenndi ensku í Landakotsskóla áður en hún giftist afa.“

Brennheit ástin

Á cand. mag.-stigi í Árnagarði fann Þórunn verðandi eiginmann í sama námi. Stóru ástina eins og það heitir. Dökkhærður og sjarmerandi, drífandi og duglegur.

„Ég man að við gáfum hvort öðru hýrt auga allt haustið, vorum þau einu sem nenntum úr rútunni við Gullfoss í vondu veðri í rannsóknarferð. Það var skýrt táknmál. Svo 13. desember á Hótel Borg togaði hann í flétturnar á mér aftan frá. Ég var að dansa við einhverjar stelpur á dansgólfinu. Það er voða gott áður en maður dembir sér í samband að vera búinn að velta því svolítið fyrir sér af því að þegar komin er of mikil nálægð þá sér maður ekki skóginn fyrir trénu.“

Eggert Þór heitinn Berharðsson togaði í flétturnar tvær. Og þau toguðu í hvort annað næstu áratugi.

„Ást er blóðtengsl. Það er líkamstengt. Það innifelur í sér kynlíf eða vera faðir eða móðir. Blóð og hold.“

Hvað er það sem dregur fólk að hvert öðru?

„Við vorum svo heppin að það var gagnkvæmur dúr á milli Venusar og sólar.“

Jú, Eggert var stóra ástin.

„Já, sá sem maður eignast börnin með og fær að eiga í 34 ár er auðvitað stóra ástin. Frábær heppni í ofanálag að vera í sama fagi, þá hefur maður alltaf eitthvað að spjalla um, kollegana og allt sem fylgir því að skrifa sagnfræðibækur. Gagnkvæmur skilningur, reynsla og vinaheimur.“

Svo komu tveir synir í heiminn með um tíu ára milliblil. Það eru þeir Gunnar Theodór og Valdimar Ágúst. Barnabörnin eru fjögur.

Þórunn segir að það hafi verið stórkostlegt að verða móðir.

„Við fæðingu skilur maður fyrst hvað þessi kvenlíkami er. Það er best að lýsa því þannig.“

Hvernig móðir var rithöfundurinn þegar synirnir voru litlir?

„Við þurftum aldrei að skamma þá af því að það var bara einn í einu og þá er ekkert nema sæla. Minni læti.“

Lífið sparkar í alla

Hjónin, Þórunn og Eggert, voru saman í 34 ár. Hann vann í áratugi við Háskóla Íslands, fyrst sem kennari í sagnfræði og síðar varð hann prófessor í hagnýtri menningarmiðlun, deild sem hann kom á laggirnar með hjálp Landsbanka Íslands fyrir hrun. Hann skrifaði meðal annars tvær bækur í ritröð Sögu Reykjavíkur sem borgin gaf út, Undir bárujárnsboga um braggasöguna og rétt fyrir dauðann kom Sveitin í sálinni út, saga búskapar í Reykjavík, allt vel myndskreyttar glæsibækur.

„Hann fitnaði og vann allt of mikið þannig að ég óttaðist um hann rúmu ári áður en hann dó. Ég gaf honum í jólagjöf gjafabréf til að fara í rannsókn hjá Hjartavernd en hann lét árið líða án þess að nota það. Hann sagði í háskólanum milli jóla og nýárs að hann ætlaði að fara til læknis eftir áramótin 2013- 2014, fann þá að hann var orðinn úrvinda.“

Það var svo á gamlársdag árið 2013 sem Eggert fékk hjartaáfall heima. Þórunn og yngri sonur þeirra reyndu að hnoða hann en Eggert lést áður en sjúkraflutningamenn komu. Æðar til hjartans voru kolstíflaðar. Sorgin tók við, makamissir sem erfitt er fyrir utanaðkomandi að skilja.

„Sorgin er eðlileg. Lífið sparkar í alla einhvern tímann á ævinni á allan mögulegan hátt og við verðum bara öll að vera dugleg. Maður verður bara að vera sáttur. Ég ýtti sorginni út í Faxaflóa. Bað hvítu hryssurnar í flóanum að nudda sorgina með hófunum og senda mér hana í smáskömmtum. Þetta er sjálfsstjórn. Ég er góð í sjálfsstjórn þótt ég viti stundum ekki hvað ég eigi að gera. Þetta gerðist fyrir ellefu árum. Það hjálpar að eiga kisur.“

Hún sem hefur reynslu af sorginni, makamissi, er spurð hvað fólk í sömu sporum eigi að hafa í huga.

„Mikilvægt er að huga að heilsu þeirra er næstir standa eftir bestu getu. Þá verður sektarkenndin ekki eins óbærileg.“

Hvernig hefur sorgin breytt Þórunni?

„Auðvitað var maður varnarlaus og viðkvæmur, ég hafði aldrei á ævinni þurft að vera ein. Eftir ellefu ár er þetta frekar tregi og depurð en sorg, það væri synd gagnvart tilverunni að hundskast ekki til að finna björtu hliðarnar á lífinu eftir allan þennan tíma. Þar er ég oftast, sólarmegin. Hef verið dugleg að skrifa og gefa af mér, öll vinna er frábær. Ég vil frekar tala um einveru heldur en sorg. Maður hefur meiri tíma til að hugsa. Maður nýtur frelsis. Besta reglan er að sjá kostina í sinni stöðu. Muna að hreyfa sig. Núna er ég á námskeiði með Lilju systur sem heitir Bein í baki í Kramhúsinu. Þetta er músíkleikfimi, bönnuð yngri en 65 ára. Við lærum að finna hvern einasta vöðva líkamans og gera þá sterka. Flest sitjum við eins og rækjur á stól og það eyðileggur stoðkerfi margra. Best er að sitja svona,“ segir Þórunn sem stendur skyndilega upp, beygir sig hratt niður og situr á hækjum sér í nokkrar sekúndur og reisir sig svo liðlega upp. „Sitji maður á hækjum sér, eins og allar konur gerðu oft á dag áður en klósettin komu, þá teygist hryggurinn.“

Þórunn sem er liðug og ung í anda er spurð hvað dauðinn sé í huga hennar.

„Frelsun. Það verður gott að þurfa ekki að vera til. Ekkert vesen. Í gamla daga var lífið stutt og allir deyjandi, þá var gott að hafa trúarbrögð sem sannfærðu fólk um líf eftir dauðann.“

Þannig að Þórunn óttast ekki dauðann.

„Ég tek honum fagnandi.“

Heldur hún að það taki eitthvað við eftir dauðann?

„Það taka við örverur, bakteríur og svo koma víurnar, ormarnir. Þannig heldur lífið áfram og í afkomendum. Trúin er samt góð og þessi draumur um að fara í ljósið, lífið má kalla ljós og það heldur áfram sínum straumi. Minn guð er tilveran. Ég varð trúuð sem barn og ég bý að því ennþá.“

Flótti frá raunveruleikanum

Aftur að sagnfræðinni. Þórunn segir að sagnfræðinámið hafi verið góð flóttaleið frá raunveruleikanum alveg eins og bókmenntir og listir. „Alveg eins og slagorðið þegar við máttum ekki vera hippar í gamla daga. Flóttinn frá raunveruleikanum. Það var kallað dóp. En það er svo margt sem framkallar okkar eigið holla dópamín eins og dans og hreyfing, kynlíf, bókmenntir, listir, náttúran og vísindin. Við þurfum öll skjól frá raunveruleikanum. Víst er stundum raun að vera. Við liggjum afvelta yfir skjám af ýmsum stærðum, í gamla daga voru það bækur og rímur og sögur. Allir eru fegnir að eiga sérherbergi eftir að hafa verið í baðstofunni með öllum hinum. Ég held að fólk hafi farið upp í gil til að gera hitt. Það er kallað að gilja. Og við erum með gilið,“ segir Þórunn og glennir sig. Það er hlegið. Hún er augljóslega með húmor. „Giljagaur. Hefur þú aldrei náð því, elskan mín? Það er aldrei talað um það hvað hann gerir.“ Enn er hlegið. „Það er svo margt falið í gagnsæju tungunni okkar. Ég er búin að vinna með hana alla ævi og hef lært að opna alls konar orð.“

Og það opnaðist heill heimur í framhaldsnáminu í sagnfræði.

„Jú, á cand. mag.-stigi valdi ég kúrsa hjá Sveinbirni Rafnssyni sem kenndi spennandi námskeið um nýjar stefnur og strauma sem kenndir eru við frönsku annalistana. Þar var sú hugsun ríkjandi að mikil og merkileg saga fælist í hversdagsleikanum. Minn sagnfræðistíll mótaðist af þessum skóla. Ég var svo mikil rola að ég lét kennarana finna fyrir mig efni. Bergsteinn Jónsson spurði hvort ég vildi ekki skrifa BA-ritgerð um fjárkláðann síðari. Og vitleysingurinn ég sagði bara „mjá“. Og ég fann dýrlega heima í þeirri sögu og kom henni í afmælisrit Gunnars Karlssonar sagnfræðings löngu síðar.

Ég var kasólétt af eldri syni mínum þegar komið var að því að velja mér cand. mag.-verkefni. Mentor minn, Björn Þorseinsson miðaldafræðingur, sagði mér þá að Jarðræktarfélag Reykjavíkur ætti pening og vildi fá einhvern sagnfræðing til að skrifa sögu sína. Ég hlýddi og þetta varð gæfa mín af því að fyrstu tvær bækurnar var ég beðin um að skrifa. Sögufélagið vildi gefa út Sveitina við sundin í ritröðinni Safn til sögu Reykjavíkur. Þá vann ég ritgerðina áfram með styrkjum og úr varð ágætis bók. Þetta varð víð lýsing á Reykjavík meðan hún var sveit með hestum, hundum og kúm. Heyjað var í Vatnsmýrinni af því að það var ekki hægt að flytja mjólk yfir Hellisheiði. Eftir fyrra stríð fór Reykjavík fyrst að vaxa að ráði. Dýrleg sveitabýli voru út um alla Reykjavík, fjós og hesthús við mörg hús. Gaman var að segja frá „súkkulaðivögnunum“ svokölluðu sem sóttu heim það sem var í kömrunum og flutti niður í Vatnsmýri svo hægt væri að búa til gras og úr því mjólk og kjöt. Þetta var almennilegt. Núna er þetta allt sett út í sjó. Þessi bók kom út hjá Sögufélaginu.“ Þetta var bókin Sveitin við sundin: búskapur í Reykjavík 1870-1950 sem kom út árið 1986. Sama ár kom út ævisaga Einars Jónssonar í Lækjarhvammi, Af Halamiðum á Hagatorgi.

Ævintýrið á ritvellinum var hafið.

Sprengiefni

„Þriðju bókina var ég beðin um að skrifa á meðan ég sat í Framleiðsluráði landbúnaðarins í Bændahöllinni, með vinnuaðstöðu og fyrstu tölvuna árið 1986. Þangað kom gjaldkeri Búnaðarfélags Íslands, Sigurður Líndal frá Lækjarmóti, og spurði mig hvort ég vildi ekki skrifa um Snorra á Húsafelli. Þá var ég búin að sanna mig með tveimur bókum, önnur fræðibók og hin ævisaga. Því fékk ég styrk úr vísindaráði og listamannalaun og gat í þrjú ár skrifað þessa fínu bók um 18. öldina og séra Snorra, poppstjörnu 18. aldar, rímnaskáld og galdramann samkvæmt þjóðsögunum.“ Bókin, Snorri á Húsafelli: Saga frá 18. öld, kom svo út árið 1989. „Ég var tilnefnd til fyrstu íslensku bókmenntaverðlaunanna í tíu manna hópi úr öllum greinum bókmennta. Þá klóraði ég mér í hausnum og hugsaði að ég hlyti að vera orðin rithöfundur. Það þurfti að segja mér að gera allt eins og þú heyrir en þessu með nýja stöðu mína í lífinu náði ég sjálf þarna á pallinum í góðu kompaníi.“

Hlédræg?

„Mér hefur þótt bækur vera svo prúðar. Þær fara upp í hillu og sitja þar. Að því leyti er ég prúð. En svo þegar maður opnar bók þá er í þeim alls konar sprengiefni sem fer í hugann og maður losnar aldrei við. Bækur breyta heimsmynd og eru baráttutæki og allt sem bók er. Það sem mér þykir vænst um er að hafa skrifað Upp á Sigurhæðir, ævisögu Matthíasar Jochumssonar, sem ég var í fimm ár að vinna. Matti sagði að það væru margar sýslur í sér, þá áttaði ég mig á því að það eru nokkrar Þórunnar í mér. Það hefur glatt mig mest að skrifa sögulegar ævisögur sem framkalla heilu tímabilin í Íslandssögunni sem hinn almenni lesandi meðtekur. Kunni maður að segja sögu verður sagnfræðin skemmtileg. Skáldskapurinn er meira draumkenndur og síst vil ég gera lítið úr honum.“

Þórunn, sem áttaði sig á því að það eru margar Þórunnar í henni, er beðin um að lýsa sér. „Ég myndi ekki einu sinni reyna það,“ segir hún, „en ég ætla að gefa þér eina litla bók. Litla bók um stóra hluti.“

Hún fer fram í stofuna þar sem gljáandi flygillinn og rúmið eru og kemur stuttu síðar með litlu bókina sem er bleik á litinn. „Maður getur ekkert lýst sjálfum sér. Það er voða skrýtið en aðrir sjá mann allt öðruvísi en maður sér sig sjálfur. Eiginlega allar konur ímynda sér að þær séu ekki sætar. Meira að segja sumar heimsfrægar gyðjur hvíta tjaldsins. Við erum fyrst og fremst hópverur. Við þurfum öll klapp á bakið, við þurfum stuðning til þess að vera sú sem við erum í hvert og eitt sinn. Þá er gott að eiga vini, vinkonur og systkini. Ég hugsa að ég sé launfrek. Nei nei, ég er ákveðin, þrjósk og þæg. Einhvern veginn lendi ég í ýmsu í lífinu og má ekki gefast upp af því ég er Vestfirðingur. Þannig hef ég oft lent í bölvaðri klemmu, samþykki eða ákveð að gera eitthvað og þá verður Þórunn rola að fara inn í skáp og hin að taka til hendinni.“ Þórunn hlær. „Skella sér í þetta. En nú er ég orðin löglegt gamalmenni.“

Hún sem lítur út fyrir að vera miklu yngri en rúmlega sjötug og er með rödd eins og ung stúlka segir að það hafi verið svolítil aðlögun að verða lögleg. „Það kallar að vísu líka á aðlögun að verða fimmtugur. Það eru rosalegir aldursfordómar í samfélaginu.“

Úrelt fyrirbæri?

Bækurnar eru orðnar þrjátíu og ein. 31 ef maður velur tölustafi.

„Maður verður betri og betri í því litla sem maður kann. Þangað til heilinn fer að skemmast. Það hefur verið sagt að ég sé fjölhæfasti rithöfundur sem Ísland hefur átt af því að ég skrifa í svo mörgum greinum, það þótti mér vænt um að heyra af því þetta hefur oft verið raun vera. Lífið er eins og að ganga upp á Esju og svo fer að halla undan fæti. Það heitir að vera á toppnum að vera þar sem ég stend núna. Ég skrifaði fullorðinsævisögu mína Stúlku með fálka. Skáldævisögu sem kom út fyrir síðustu jól til að minna sjálfa mig á þessa fjallgöngu sem skriftir mínar hafa verið. Það er fyrst og fremst iðni og tækni sem hjálpa manni að ná leikni við að skrifa.“

Þórunn er spurð hvaða bók standi upp úr. „Matthías Jochumson er svo stór. Hann tók fimm ár og er næstum 800 síður. Hann gerði mig betri. Það var svo góð nærvera. Mér þykir vænst um hann. Eftir alla mína karladýrkun í ævisögum er ég mér til afbötunar á kellingasviðinu, í kvenorkunni, í öllum skáldskap,“ segir Þórunn og gerir röddina djúpa og dimma. „En það er hugmyndasaga sem lætur mig tikka,“ segir hún svo með sinni stúlknarödd. „Því skrifa ég frekar ævisögur karla en reyni alltaf að koma öllu að varðandi kvennasögu sem ég finn. En það er bara svo falið það sem konurnar voru að gera.“

Blaðamaður hafði komið með eina skáldsögu Þórunnar og biður hana að árita. Stúlka með fingur. Listaverk. Svo hefur Þórunn skrifað Stúlka með maga og Stúlka með höfuð.

„Ég var með stærsta hausinn í MH af stelpunum þegar voru mældar stúdentshúfur. Svo er ég náttúrlega búin að lifa í hausnum alveg hreint mestallt lífið. Að skrifa er að lifa í hausnum í sér, er það ekki?“

Jú, það er margt sem gerist þar. Heill heimur.

Þessar þrjár bækur er ættmæðraþríleikur. Stúlka með fingur er um móðurömmu hennar, Stúlka með maga er um móður hennar og Stúlka með höfuð er þroskasaga hennar sjálfrar.

Snjóhrammur rétti höndina úr fjallinu eftir okkur. Guð rétt út fingur, benti á fjallið og prestinn, hestana og hestastrákinn, mig og hundinn. Náttúran, með allt sitt plan, hafði stillt saman leysinguna og hófadyn hestanna þennan dag, hafði í árdaga skapað það fjall og válega hlíðina til þessa efnis. (Stúlka með fingur.).

Þórunn vill ekki tala um bókina sem hún er að vinna að. „Ég er stutt komin með stórt verkefni og veit ekki hvernig það mun ganga, maður er nú að verða 72 ára.“

Skrifar rithöfundurinn í þögn eða hlustar á tónlist á meðan listaverkin verða til?

„Ég hlusta oft á barokk. Adagios. Rólegt barokk af því að sá heimur er eins og kirkja. Hann er svo róandi. Þegar ég skrifa á góðum degi þá fer ég í vímu ef ég er ekki stressuð. Það er eins og að dreyma sig burt og ranka við sér eftir nokkra tíma. Þetta er afbragðs flótti frá raunveruleikanum.“

Textinn er stundum ljóðrænn. Fegurðin ein.

„Maður fékk mikla æfingu í ritgerðasmíð í sagnfræðinni og það tók svolítið á að þora að víkka þann stífa ramma. Þegar ég var búin að skrifa þrjár fyrstu bækurnar sem mér var sagt að skrifa þá skrifaði ég ljóðabók af því að ég var orðin hundleið á því að hafa ekki frelsið. Það er frelsi og skipulag sem gildir.“

Einungis ein bók Þórunnar hefur verið þýdd. Stúlka með fingur.

„Það er visst böl að fæðast í þessari litlu tungu. Læsast þar inni. Sérstaklega fyrir fólk sem höfðar til lítils hóps í samfélaginu. Ég er sátt við að skrifa fyrir mitt samfélag,“ segir Þórunn sem var tilnefnd til Bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs fyrir bókina Stúlka með fingur - einu bók hennar sem hefur verið þýdd.

Er hún alveg sátt við að bækurnar séu ekki þýddar?

„Já, það er alveg nóg vesen að Íslendingar séu að lesa þetta,“ segir hún og hlær.

Mikið hefur verið fjallað um slakan lestrarskilning unglinga og kannski eru ekki nógu margir sem taka sér bók í hönd.

„Áður byggði íslenskt samfélag sjálfstraust sitt mjög á bókmenntum og íslenskri tungu. En það er svo margt annað í heiminum. Ég er með of víða sögulega sýn til þess að sjá þetta sem einhverja hörmung. Það var mjög skemmtilegt samfélag áður en texti var fundinn upp. Þess vegna eru skírnarvottar og hjónavígsluvottar af því að það var enginn pappír. Þetta voru vitni. Svo komu bækur og sumt fólk var alltaf með nefið ofan í bók. Þetta sem er að gerast í tækniheiminum er erfitt aðlögunarskeið. Ég les mikinn góðan texta í símanum mínum. Hlusta á hljóðbækur. Hvað er bók á pappír? Hálfúrelt fyrirbæri?“

Vill rithöfundurinn sem sé ekki lesa bókina sjálfa? Fletta blöðunum?

„Jú og skoða myndirnar! Auðvitað er það gaman. Það er allt gott og gaman sem við erum vön og við þekkjum. Besta mál að gera allt sem við getum til að styrkja bókina eins og við getum. Án góðs handrits verða ekki til góðar kvikmyndir, til dæmis. Lifi hin frábæra uppfinning, textinn og öll handrit, fyrr og síðar. Allir sem vettlingi geta valdið ættu að skrifa minningar sínar, fyrir samtímann og framtíðina.“

Auðmýkt og fangelsi

Lítil bók um stóra hluti kom út árið 2023. Þar er meðal annars fjallað um „kynvini“ í fleirtölu. „Var eitthvað að reyna að vera kúl. Einkalíf er frábært eins og sérherbergið. Mér finnst hallærislegt að tala um þetta. Að kellingar úti í bæ séu að smjatta á einhverju sem ég hef skrifað eða sagt. Bilaður ókunnur kall hringdi í mig og spurði hvort ég ætti tvo kærasta.

Hjónaband og fast samband er auðvitað fyrst og fremst varnargarður um börnin og dásamlegt að góð hjón nái að eldast saman. Mér hefur ekki tekist að krækja í nýjan karl til eignar. Lilja systir sagði fyrir löngu að það væru tómir afgangar á lausu fyrir fólk í minni stöðu og frjálsir karlar haldnir sambandsfælni. Vilja eiga sitt frelsi skiljanlega. Svo er hin sorglega staðreynd að sumir karlmenn verða getulausir með aldrinum. Þetta er ekkert kræsilegur markaður en bjargi hver sér segi ég nú bara. Svo er það hin grimma staðreynd úr spendýraríkinu að bara eitt af hverjum fjórum karldýrum kemst nærri kvendýri. Þar af leiðir að fjölkvæni er náttúrlegt? Ég er bara forvitin telpa að reyna að skilja heiminn.

Um leið og þetta samfélag er að rembast við að vera meira og meira játningasamfélag þá er það álag og hryllingur fyrir hvern og einn sem berskjaldar sig. Við þurfum fólk sem þorir að létta af álagi raun verunnar með því að tala um allt það sem bögglar okkur og gerir lífið óþarflega erfitt. Miklu skiptir að samfélagið eigi lið sem reynir að brjótast í gegnum þrönga hugmyndagarða yfir í víðara dæmi en mannfjandsamleg viðhorf. Okkur tókst að frelsa konur og sigrast á ýmsum fordómum. Opinská viðtöl auðga mannskilning okkar og það er vel.“

Fálkaorðuhafinn sem tók á móti blaðamanni sem kona með hanska, gúmmíhanska, er spurður hvert fallegasta orðið sé að hans mati.

„Auðmýkt. Af því að það er andstaðan við ruddaskap og kennir okkur að sýna öllum virðingu. Öllu sem lifir. Og felur líka í sér tilbeiðslu og trú.“

En ljótasta orðið?

„Ekkert orð er ljótt. Ég veit ekki um neitt ljótt orð eða að þau eru of mörg til að ég geti valið. Ég myndi bara segja „fangelsi“. Það hlýtur að vera skelfilegt að vera lokaður inni. Ég er með innilokunarkennd, ekkert mikla en segi bara svona. Pabbi kastaði mér út í sundlaug. Vil ekki láta loka mig í kistu, það er hræðilegt að geta ekki teygt úr sér.“

Um sundlaugarkastið segir hún svo: „Það gerðu þetta fleiri pabbar, það var tíska að lækna vatnshræðslu á þennan hátt. En ég var svo grönn og labbaði langt á botninum svo pabbi fann mig ekki. Er enn þarna í Gömlu laugunum og búin að breytast í tré.“

Hún sem er rúmlega sjötug og með rödd ungrar stúlku er spurð hvað sé fram undan og hverjir draumarnir séu.

„Maður ræður engu. Bara góð heilsa. Ef mér lánast að hafa góða heilsu þá er ég mjög þakklát.“

Kalla má trúna vökudraum. Þið vitið það kannski ekki, en stundum renna tré sér upp úr jörðinni og hlaupa um allan bæ á rótum sínum, upp í Heiðmörk, upp að jökulrótum. Þau gera það í töfraraunsæinu. Við erum frjáls og draumurinn eilífð, sé hann góður. (Lítil bók um stóra hluti.)