Haraldur Erlendsson geðlæknir segir mjög margt benda til að meðferðir með hugvíkkandi efni gætu orðið stærsta bylting geðlæknisfræðinnar í áratugi. Haraldur, sem er nýjasti gesturinn í podcasti Sölva Tryggvasonar segir geðheilbrigðiskerfi vesturlanda löngu sprungið og við verðum að fara að finna nýjar lausnir:

„Við búum við ákveðið framleiðslukerfi þar sem við eigum að vera í stöðugri neyslu og núvitund og hamingja hefur orðið að aukaatriði. Í menntakerfinu okkar er verið að búa til einstakling sem kann eitthvað til að passa sem eining inn í kerfið, í stað þess að skoða hæfileika hans og leggja áherslu á að nýta þessa hæfileika og sigra sína vankanta. Það er grundvöllurinn að hamingjunni og hamingjan skiptir auðvitað miklu meira máli í vegferð lífsins en að geta státað af einhverjum gráðum eða eiga flottan bíl og hús. Menningin okkar á vesturlöndum er í drifin að því að þræla og kaupa. Þetta er snilldarhugmynd hjá þeim sem bjuggu til þetta módel, sem hefur rekið okkur áfram í lengri tíma. Það er búið að búa til framleiðslu-einingu og neyslu-einingu úr sérhverjum einstaklingi. Við þurfum á einhvern hátt að stíga til fortíðar og breyta þessu. Allar tölur benda til þess að geðrænni heilsu sé að hraka gríðarlega á Vesturlöndum og við séum að gera eitthvað rangt. Við höfum verið föst í ofuráherslu á fræðin, í stað þess að leggja líka áherslu á andann og hluti sem er stundum erfitt að mæla.“

Sprungin geðheilbrigðisþjónusta

Haraldur bendir í þættinum á það hvert við erum komin þegar kemur að geðheilbrigði og geðheilbrigðisþjónustu á vesturlöndum. Þar virðist flest benda til að allt sé gjörsamlega sprungið:

„Í hinum vestræna heimi er staðan núna sú að geðheilbrigðiskerfið er löngu sprungið. Bið eftir þjónustu geðlæknis getur verið allt að 10-30 árum í verstu tilvikum ef þú glímir ekki við bráðavanda. Það er fólk úti í samfélaginu sem er búið að bíða í áraraðir og jafnvel áratugi eftir að fá þjónustu. Það er auðvitað alltaf spurning hvað eru alvarleg geðræn vandamál og hver eru minniháttar og þess vegna spurning um hver á að hafa forgang að þjónustunni. Hér á Íslandi er eins og annars staðar verið að sinna veikasta fólkinu, en aðrir mæta afgangi. Vægari kvillar eins og kvíði, ADHD, vægari útgáfa af þunglyndi og fleira geta mætt gríðarlegum biðtíma. Þessa þjónustu er bara orðið gríðarlega erfitt að fá ef þú ert ekki þegar kominn að inni í kerfinu,” segir Haraldur og heldur áfram:

„Engin geðheilsuþjónusta mun ráða við að sinna vandanum ef svona heldur áfram, af því að hann er orðinn svo útbreiddur og mikill. Vinnuframlag í þjóðfélögum í hinum vestræna heimi er að meðaltali skert um 30% vegna geðrænna vandamála og vandamálin virðast bara vera að aukast, þannig að það er augljóst að það þarf að finna nýjar leiðir til að takast á við þann faraldur sem er í gangi. En það er augljóslega eitthvað mikið að í því hvernig við lifum lífi okkar miðað við það hve hratt líkamlegri og geðrænni heilsu okkar er að hraka.”

Bylting framundan

Eitt af því sem Haraldur bindur vonir við að muni geta orðið bylting í geðrænni heilsu eru hugvíkkandi efni og hann hefur legið yfir rannsóknum sem hafa verið framkvæmdar á undanförnum árum og er sérlegur áhugamaður um hvert sú þróun muni fara:

„Nú er mjög margt sem bendir til að hugvíkkandi efni gætu átt eftir að verða stærsta bylting geðlæknisfræðinnar í áratugi. Á margan hátt gæti þetta líka verið ein stærsta bylting í lyflækningum yfir höfuð í langan tíma. Margar tegundir af meðhöndlun við geðrænum kvillum hafa ekki verið að skila nógu góðum árangri, en ég bind vonir við að það gæti breyst mikið með tilkomu hugvíkkandi lyfja. Það var til að mynda gerð rannsókn í Bristol sem sýndi að ef þú bætir við hefðbundna þjónustu þrjár meðferðir með hugvíkkandi efnum undir handleiðslu sérfræðinga fór árangur meðferðarinnar úr 5% upp í 75%. Núna eru margar stórar rannsóknir í gangi sem benda til að þetta geti orðið tímamót í geðlækningum. Það stefnir í að bæði MDMA og psylociben verði lögleitt í meðferðarskyni á ákveðnum stöðum á næstu árum. Það bendir margt til þess að þetta sé bara að gerast núna alveg á næstunni,” segir Haraldur, sem segir sögu þessarra efna áhugaverða og í raun hafi orðið algjört stopp á rannsóknum þegar Nixon var forseti Bandaríkjanna:

„Sagan um hugvíkkandi efni er mjög áhugaverð. ,,War on Drugs“ sem varð til á Nixon tímanum stöðvaði alla framþróun í rannsóknum á þessum efnum. Það er fyrst núna sem þessi ólög eru að byrja að falla úr gildi víða um heim. Í eiturefnafræðum er talað um LD50, sem er skammtur sem þarf að gefa rottum til þess að 50% af hópnum deyr. Hugvíkkandi efni eru mjög neðarlega á listanum. Og þessi efni eru líka neðarlega yfir fíkn og ávandabindingu. Þau eiga ekki heima í sama flokki og fíkniefni. Þetta gæti hæglega orðið eitt stærsta skref geðlækninga frá upphafi. En það þarf að sjálfsögðu að framkvæma þetta í réttum aðstæðum með handleiðslu. Það hafa verið gerðar þúsundir rannsókna á psilociben til dæmis, sem benda til þess að þessi tegund meðferðar virki vel á fíknir, áföll, kvíða og þunglyndi. Það er ekki búið að gera nógu mikið af stórum rannsóknum til að þetta sé orðið að löglegum lyfjum, en það á eftir að gerast valda byltingu. Það mun verða ummyndun á geðlæknisfræðinni sem fagi. Verkunin virðist vera það góð að lyfin sem eru nú í notkun komast ekki nálægt því.“

Fjórða valdið dautt

Haraldur og Sölvi ræða í þættinum um áreitið í nútímanum og hvernig það er orðið að einni stærstu ógninni við geðheilsu:

„Við lifum flest þannig að það eru að dynja á okkur upplýsingar og áreiti allan daginn. Hvort sem það eru samfélagsmiðlar, sjónvarp, útvarp eða annað. Skynfærin og heilin eru stöðugt að taka við upplýsingum án þess að hafa næði til að vinna almennilega úr þeim. Staðan er orðin sú að það er í gangi flóð af upplýsingum og áreiti nánast allan sólarhringinn. Við þurfum öll að ná ró og að vera í stað og stund án þess að vera að móttaka stöðugt áreiti á heilann. Svefninn er orðinn helsta skjólið fyrir heilann til að ná einhvers konar úrvinnslu. En nú er staðan orðin þannig að margir ná ekki einu sinni almennilegum svefni. Rannsóknir sýna að ef fólk nær ekki alvöru draumsvefni og djúpsvefni, þá lærir það illa þær upplýsingar sem heilinn hefur fengið inn.” 

Í þættinum ræða Sölvi og Haraldur líka um fjórða valdið, fjölmiðlun og upplýsingaflæði. Haraldur sér þá hluti með aðeins öðrum augum en margir:

„Þessar fölsku fréttir sem við erum að fá mikið af eru svolítið skemmtilegar. Af því að þær gera kröfu til einstaklingins að vera gagnrýninn, sem er mjög mikilvægt. Sumir hafa auðvitað gaman af því að ala á andskotanum og fita púkann sem situr á bitanum eins og í íslenskum ævintýrum. Þeir lifa á neikvæðni og erfiðum tilfinningum. En á sama tíma gera þessar falsfréttir kröfur til okkar að trúa ekki öllu eins og nýju neti, sem er mjög jákvætt. Það er eitt af okkar þroskaverkefnum sem þjóð að læra að beita gagnrýnni hugsun í hvívetna. Covid-tímabilið til dæmis sýndi okkur fram á eitt af þessum þroskaverkefnum sem við stöndum frammi fyrir sem þjóðir. Það var bara hylming ofan á hylmingu og það mátti ekki segja fólki sannleikann. Þetta ferli allt saman var ekki í lagi og því var stjórnað af Alþjóða-heilbrigðismálastofnuninni (WHO). Svo kemur Trump bara svolítið eins og Loki inn í þetta og neitar að borga í þessa stofnun. Hann er algjör prakkari og gegnir sem slíkur ákveðnu hlutverki í heildarmyndinni. En við munum fá annað sambærilegt ferli eins og Covid tímann og þá verðum við að hafa lært eitthvað. Öll vísindi ganga út á gagnrýna umræðu, að velta hlutum upp, véfengja, en ekki að troða einni skoðun inn og útiloka alla sem benda á aðra hluti. Fjórða valdið dó í raun og veru í Covid. Það er mjög hættulegt og eitthvað sem við eigum ekki að sætta okkur við.”