Grétar Mar gefur lítið fyrir forystu sjómannasamtakanna: „Skipstjórar hræddir við útgerðarmennina“

„Það er ákveðin hætta fyrir hendi þegar koma svona aðkomu­menn í raun­inni sem Samherji og Síld­ar­vinnslan eru; hugs­an­lega bara eftir þeirra geð­þótta fara þeir með allan kvót­ann úr Grinda­vík,“ segir Grétar Mar Jónsson í hlað­varp­inu Sjó­ar­anum þegar hann er spurður hvernig honum lít­ist á tíð­indi dags­ins sem eru að Vísir í Grinda­vík er að renna undir Síld­ar­vinnsl­una og þar með Samherja. Grétar Mar er búinn að vera bar­áttu­maður fyrir hags­muna­málum sjó­manna um ára­tuga­skeið, var for­maður í skip­stjóra- og stýri­manna­fé­lag­inu Vísi í sjö ár og stjórn­ar­maður í Far­manna­sam­band­inu á sínum tíma; for­seti Farmanna- og fiski­manna­sam­bands­ins.

Núna heyrir maður eig­in­lega fagn­að­ar­læti úr Grinda­vík.

„Já, ég man eftir svona fagn­að­ar­látum í Sand­gerði þegar HB og Miðnes voru sam­einuð. Þá átti að bæta við og auka og skapa fleiri störf og konur fengu að sitja við það í eina ver­tíð að þræða loðnu upp á prik til að þurrka. Svo var búið að taka allan kvót­ann upp á Akranes úr Sand­gerði og engin hafn­ar­gjöld nátt­úr­lega og ekki atvinna heldur. Þetta er bara það sem er inn­byggt í þessu bless­aða fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerfi okkar að menn eru alltaf að sam­eina. Og nú skilst mér meira að segja að þeir séu yfir í þessi 12%, Síld­ar­vinnslan, með þessu. Og þeir kom­ast upp með það þegj­andi og hljóða­laust eða svo virð­ist vera.“

En Síld­ar­vinnslan er nátt­úr­lega bara Samherji.

„Í raun­inni og auð­vitað er kvóta­eign Síld­ar­vinnsl­unnar búin að vera í nokkur ár 50% í eigu Samherja. Og þeir kom­ast upp með það að vera langt yfir öllum mörkum.

Ég er ekki að segja að þeir muni ekki halda áfram með fisk­vinnslu í Grinda­vík. En það er alveg við­búið að það verði breyt­ingar með tíð og tíma þó það skeði ekki á morgun eða hinn.“

Það er ekk­ert hægt að lofa ein­hverju svona er það?

„Nei, það er í raun­inni ekki hægt. Svo er það bara hvað er best fyrir Síld­ar­vinnsl­una að gera. Er betra að vinna fisk­inn fyrir norðan á Dalvík eða á Akureyri eða hvar sem er?“

Það verður ekk­ert spurt um byggð­ar­sjón­ar­mið þar?

„Nei.“

Og kannski er það ekk­ert í raun og veru hægt?

„Nei, þetta er bara afleið­ing af þessum fram­selj­an­legu veiði­heim­ildum sem eru í gangi og með öllum þeim göllum sem þeim fylgja. Fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerfið sem sumir segja að sé besta fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerfi í heimi hefur aldrei verið að skila okkur neinum árangri. Við munum nú eftir því sem ungir menn þegar okkur var lofað því ef við færum að til­lögu Hafró í tvö þrjú ár að þá vorum við farnir að veiða 450-500.000 tonn á ári af þorski.“

Það hefur ekk­ert gerst.

„Og það hefur ekki ræst úr því. Og í raun­inni höfum við aldrei farið yfir 267.000 tonn sem var kvót­inn á fyrsta kvóta­ár­inu.“

Þú ert Suð­ur­nesja­maður og bjóst lengst af í Sand­gerði en fluttir svo til Hafn­ar­fjarðar. Það vekur athygli þegar ekið er niður á hafn­irnar að þetta er stein­dautt; það er að segja Keflavík. Það er búin öll útgerð þar.

„Þú getur eig­in­lega byrjað í Vogunum. Útgerðin sem var þar, sem var góð útgerð og hét Valdimar, gerði út þrjá báta á sínum tíma. Þeir sam­ein­uð­ust Þor­birn­inum í Grinda­vík um leið og Fiskanes sam­ein­að­ist Þor­birn­inum og fleiri fyr­ir­tæki. Svo nátt­úr­lega er kvóti í Garðinum. Nes­fiskur á tölu­vert af kvóta; gerir út nátt­úr­lega bæði í Hafn­ar­firði frysti­skipið sitt, Baldvin Njálsson, og svo eru bát­arnir gerðir út úr Sand­gerði að stærstum hluta.“

Miklar afleiðingar

Grétar Mar hefur lengi barist gegn kvót­anum. Er þetta allt komið á dag­inn eins og þetta getur verið verst; eins og hann og fleiri spáðu?

„Ég man eftir því að við skrif­uðum ein­hvern tím­ann grein, ég og Guðjón Arnar, og bentum á hvað þetta þýddi, frjálsa fram­salið sem var sett á 1991. Og það hefur allt komið á dag­inn sem við sögðum þá hvað myndi ger­ast.“

Þessir stóru gleypa hina smáu.

„Það er bara lög­málið í þessu á meðan þetta er svona.“

Vísir keypti upp var það ekki Djúpavog? Þingeyri?

„Jú.

HB sam­ein­að­ist Miðnesi í Sand­gerði sem var með tvo tog­ara og þrjá báta. Eða fjóra. Og svo Kefl­vík­ing, loðnu­bát. Og þetta hefur allt farið saman.“

Svo fór Akranes nátt­úr­lega þegar Reykja­vík gleypti það.

„Já.“

Er þetta ekki hag­kvæmni stærð­ar­innar?

„Það held ég ekki.“

Þú ert ekki á því.

„Nei, auð­vitað er stærð­ar­hag­kvæmni á mörgum sviðum mjög æski­leg og góð en á móti kemur að það eru svo miklar afleið­ingar. Ef maður fer yfir sveit­ar­fé­lögin sem hafa farið illa út úr þessu; þú getur farið á Þingeyri. Þú getur farið á Flateyri. Þú getur farið á Súg­anda­fjörð. Ísafjörð. Bol­ung­ar­vík, þó þeir hafa kannski aðeins náð að berj­ast í þessu. Svo getur þú farið á Drangs­nes og Hólmavík. Og svo getur þú farið áfram á Kópasker, Rauf­ar­höfn og Húsavík, Bakka­fjörð og Borg­ar­fjörð eystri. Þú getur talið enda­laust upp. Breið­dals­vík og Stöðv­ar­fjörð, Reyð­ar­fjörð og Djúpavog. Þetta er hring­inn. Nátt­úr­lega er Sand­gerði kvóta­laus og Þor­láks­höfn er held ég með 20% af því sem þeir áttu þegar mest var eða þegar kvóta­kerfið var sett á. Stokks­eyri og Eyr­ar­bakki: Ekkert þar. Og svona má rekja þetta.“

Grétar Mar er spurður hvað honum finn­ist um strand­veið­arnar. Er það eitt­hvað til að jafna þetta? Ball­ansera þetta?

„Það ball­anser­ast ekk­ert þegar þú ert að tala um kannski 10-15.000 tonn. Eitthvað sem frysti­tog­ari veiðir á einu og hálfu ári. Aflinn sem er í strand­veið­inni; þetta er svo lítið. Það vantar að minnsta kosti 5-6000 tonn inn í strand­veið­arnar þannig að þeir hafi úthald í 48 daga yfir sum­arið. En svo nátt­úr­lega það versta við strand­veið­arnar eru þessar skerð­ingar sem eru á þeim; það er til dæmis ömur­legt að þeir skuli ekki fá að veiða á sunnu­dögum því það vantar alltaf afla í fisk­vinnsl­una sem er án útgerðar á mánu­dögum.“

Það er nátt­úr­lega hörð and­staða gegn þessu.

„Já, en stór­út­gerðin fer alltaf að gráta og grát­kór­inn er virkj­aður þegar á eitt­hvað að breyta og gera eitt­hvað sem væri til bóta fyrir almenn­ing. Það er bara það sorg­lega við þetta.“

Afskaplega döpur

Bar­áttu­maður gegn kvót­anum og bar­áttu­maður fyrir rétt­indum sjó­manna. Þurfti Grétar Mar aldrei að gjalda fyrir það? Var aldrei nún­ingur? Kostaði þetta hann ekk­ert per­sónu­lega?

„Pottþétt. Það bitn­aði á mér. Það gerði það. Og sér­stak­lega eftir að ég hætti sem for­seti Farmanna- og fiski­manna­sam­bands­ins; var felldur þar. Og þá var ekki um auð­ugan garð að gresja hjá manni í að fá vinnu,“ segir Grétar Mar sem fór í kjöl­farið á milli báta; bæði minni báta „og svo lúðu­veiðar og svona utan­kvóta­skrap; meira að segja á sæbjúgu.“

Þú tókst við af Guðjóni A. Krist­jáns­syni og varst í tvö ár og þá kom Árni Bjarna­son og felldi þig. Það hafa verið átök.

„Nei, ekki kannski átök. Það voru bara 33 held ég með atkvæð­is­rétt á Fara­manna- og fiski­manna­sam­bands­þing­inu og hann vann mig 18-15.“

En hann er enn.

„Já, það er bara mjög slæmt fyrir sjó­menn að hann skuli vera enn því að hann hefur verið hand­ó­nýtur for­ingi og í hags­muna­gæslu fyrir sína menn.“

Er það Samherji?

„Ég veit það ekki. Hann kom beint frá Samherja, var stýri­maður og afleys­inga­skip­stjóri hjá Samherja. Í fyrstu kjara­samn­ingum sem þeir gerðu eftir að ég var settur af þá tóku þeir þátt í því að lækka skipta­pró­sent­una á nýjum skipum sem leið­rétt­ist sjálf­sagt aldrei. Og annað í þeim dúr sem þeir gerðu. Öll stétt­ar­fé­lög sjó­manna eru afskap­lega döpur. Sama má segja bæði um Sjó­manna­sam­bandið og eins Vél­stjóra­fé­lagið.“

Hefur þá ekki tek­ist að lemja á þeim ef menn eru orðnir mátt­lausir?

„Það er í fyrsta skipti núna þegar kemur að úthlutun eða til­lögur að úthlutun hjá sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra í 20 ár sem skip­stjórar koma fram á sjón­ar­sviðið og tjá sig um þessi mál. Og þá sér­stak­lega tveir norð­lenskir skip­stjórar hjá Fisk Seafood og svo Eiríkur Jónsson á Akranesi sem er hjá Brym. Þeir eru að tala um að það sé ekk­ert vit í karfa­út­hlut­un­inni en í gegnum tíð­ina, á síð­ustu 20 árum, hafa skip­stjórn­ar­menn ekk­ert þorað að tjá sig um þetta.“

Það er svo­lítið ein­kenni­legt af því að skip­stjór­inn er alvaldur um borð eða svo­leiðis og þetta er venju­lega aðaltöffar­inn um borð. Svo æmta þeir ekki né skræmta þegar komið er í land.

„Nei, þeir eru á þokka­legum launum, jafn­vel bara mjög góðum launum. Og þeir eru ekki að hugsa um annan stýri­mann, fyrsta stýri­mann eða strák­ana sem eru um borð. Þeir eru bara hræddir við útgerð­ar­menn­ina. Það er bara þannig.“

Þeir fá bara order

Faðir Grétars Mars var skip­stjóri og útgerð­ar­maður og seg­ist hann fyrst hafa farið á norð­ur­sjó­inn með föð­ur­bróður sínum. „Maður var alinn upp við þetta. Það var alltaf verið að tala um fisk og fisk­gengd og fiskerí og góða sjó­menn,“ segir Grétar Mar sem var á sjó í 42 ár og skip­stjóri í 34 ár.

Saknar þú ekk­ert þess­ara tíma?

„Ekki þegar þetta kvóta­kerfi var farið að virka svona eins og flestir skip­stjórar fá í dag; þeir fá bara order um hvað megi veiða í næstu veiði­ferð. Svo verður að fara úr þorski, ef þú ert í mok­þorsk­veiði, til að sækja ufsa eða jafn­vel karfa eða eitt­hvað annað. Svo er þér sagt að fara út og veiða karfa eða ufsa. Þetta er búið að taka allan sjarma af þessu.“

Grétar Mar er spurður hvað sé minn­is­stæð­ast af ferl­inum.

„Skemmti­leg­ustu árin voru fyrir daga kvóta­kerf­is­ins þegar menn máttu bara bjarga sér og reyna að ná í sem mestan afla. Ég þarf reyndar ekk­ert að kvarta. Ég var hjá góðum útgerð­ar­manni sem hét Jakob Sig­urðs­son í Sjófangi. Ég var á Sæborg­inni sem hann átti í níu ár. Var á síld á haustin og rækju á sumrin þó ég hafi ekki mikið verið á rækj­unni Mér fannst þetta leið­in­legur veiði­skapur. Ég var svo aftur á netum alltaf á ver­tíð­unum og reri þá úr Sand­gerði. Mest úr Sand­gerði. Maður fór nátt­úr­lega austur fyrir land eða austur á Höfða sem við köllum, Ing­ólfs­höfða. Og svo vestur á „Brjálaða hrygg“. Maður var út um allar trissur.“

Hvar er „Brjálaði hryggur“?

„90 mílur í Látra­bjarg og 90 mílur í Snæ­fells­jökul.“

Þetta voru góðir tímar.

„Það var margt skemmti­leg sem skeði þar. Ég var einu sinni að fiska þarna á „brjál­aða hryggnum“. Það var svo mikið í net­unum að við þurftum eig­in­lega að gilsa inn. Þá bara flutu tross­urnar. Maður hélt að maður væri búinn að slíta færið því þá var bara trossan að koma upp og drek­inn og allt neðan í. Við drógum sjö trossur og fengum rúm 80 tonn af slægðu ofan í lest og vorum eig­in­lega búnir að fylla. Ég lagði sjö trossur og ég gat ekki dregið nema þrjár fyrir dag­inn. Það voru ein­hver 40 tonn af slægðu í þrjár trossur. Ég lagði sjö og dró þrjár fyrsta dag­inn, dró svo þrjár annan dag­inn og fékk bát til að draga yfir mig eina; sjö­undu tross­una.“

Þá varstu búinn að fylla og rúm­lega það kannski.

„Það var eitt­hvað smott­erí eftir. Við fórum bara suður.“

Ég kallaði „brot“

Grétar Mar var afla­kóngur. Hvað þarf til að menn fái þessa til­finn­ingu eða öðlist þessa visku sem þarf til að hitta á fisk?

„Maður var með frá­bæran mann­skap og maður kíldi á þetta af miklum krafti. Mann­skap­ur­inn hjá mér átti hverja krónu skylda sem hann hafði í hlut. Þetta var bara mikið púl og heilu ver­tíð­irnar var þetta þannig að mann­skap­ur­inn fékk að sofa kannski þrisvar sinnum tvo og hálfan til þrjá tíma. Landstími, úts­tími og svo kannski í land í tvo þrjá tíma. Það var bara verið að kíla á þetta.“

Það var verið að djöfl­ast áfram.

„Í dag er þetta auð­veld­ara hjá mönnum. Menn eru að fiska í 15 mílna rad­íus frá sinni heima­höfn kannski yfir 1000 tonn. Jafnvel á mán­uði.“

Grétar Mar segir að það hafi verið lang­skemmti­leg­ast að vera á nót­inni; síld og loðnu. „Ég var eina loðnu­er­tíð á Berg Vigfús, sem var gamli Kefl­vík­ingur, og svo var ég þrjú sumur á norsk-íslensku síld­inni í síld­arsmug­unni. Svo var ég á Sæborg­inni nokkur haust á síld fyrir austan. Það var skemmti­leg­asti veiði­skap­ur­inn.“

Grétar Mar seg­ist ekki hafa lent í háska en segir þó: „Ég lenti einu sinni í því í kol­vit­lausu veðri; suð­vestan sjö átta vind­stig og svo gerði hviður og þá bætti hann í. Ég fór fjóra róðra og var úr Sand­gerði og út í tross­urnar var alltaf beint á móti og ég var í fimm tíma út í trossur sem átti ekki að taka nema tvo og hálfan til þrjá tíma. Það bara gekk ekk­ert á móti veðr­inu. Ég lagði tross­urnar bara undan veðr­inu. Bara lens­aði. Sæborgin var mjög gott skip, sér­stak­lega á lensi. Svo einu sinni þegar ég var að leggja og þeir voru að láta seinni drek­ann detta þá sá ég að það var skafl fyrir aftan mig. Og allir strák­arnir úti á dekki. Ég kall­aði „brot“ út um glugg­ann. Svo kom bara fylla fram eftir dekk­inu. Bara allt á bólakaf. Þeir voru nú búnir að koma sér eitt­hvað í var og einn fór á bak við mastrið. Svo fór ég að telja þegar fór að renna út af honum aftur. Þá vant­aði mig einn. Ég nátt­úr­lega varð skelf­ingu lost­inn. Ég verð bara að segja eins og er. Þá hafði hann náð að skjóta sér inn í gang­inn og loka dyr­unum. Það var miklu fargi af manni létt þegar maður sá að þetta var í lagi. En ég fór ekki á sjó dag­inn eftir. Það var sams konar veður. Þetta var orðið gott.“

Það er mikil gæfa að hafa verið skip­stjóri í öll þessi ár og sleppa áfalla­laust.

„Já, þegar maður lítur til baka er maður voða­lega mont­inn að hafa fiskað þetta mikið en þá er þetta það sem er gulls ígildi.“

Menn gleyma því aldrei ef þeir missa mann.

„Nei. Það held ég ekki. Ég held að það hefði verið rosa­lega þungt. Það er oft svo stutt á milli hlát­urs og grát­urs í þessu. Við erum hetjur, við róum í vit­lausum veðrum og fáum ein­hvern afla en svo ef maður slítur af sér veið­ar­færi eða slasar fólk þá er maður vit­leys­ingur eða asni.“

Þá ertu skúrkur.

„Þá ertu skúrkur. Og það er oft svo stutt þarna á milli.“