Höfum enn ekki fundið skjól eftir hrunið

Frá mál­þing­inu. Mynd / Kristinn Ingv­ars­son

„Við erum ekk­ert betur varin fyrir efna­hags­legum áföllum en fyrir tíu árum þegar hrunið skall á okkur. Stjórn­mála­menn hafa verið að reyna að tryggja okkur efna­hags­legt skjól með ýmsum hætti en ekki tek­ist,“ segir Baldur Þór­halls­son, pró­fessor í stjórn­mála­fræði við Háskóla Íslands. Baldur segir aðgerðir stjórn­valda meðal ann­ars fel­ast í aðild­ar­um­sókn að Evr­ópu­sam­band­inu, frí­versl­un­ar­samn­ingi við Kína og nán­ari tengslum við ríki sem sýni mál­efnum Norð­ur­skauts­ins áhuga. „Nú tala ráða­menn um að okkur myndi farn­ast best með því að fylgja Bretum, eftir að þeir ganga úr Evr­ópu­sam­band­inu, og gera frí­versl­un­ar­samn­inga við önnur ríki.“

Baldur kynnti í vik­unni bók­ina „Small States and the Shelter Theory: Iceland‘s External Affairs“ sem fjallar um póli­tísk, efna­hags­lega og félags­lega snertifleti Íslands við helstu ríki, efna­hags­svæði og alþjóða­stofn­anir. Þetta er rann­sókn unnin undir for­ystu hans og rann­sóknateymis við Rann­sókna­setur um smá­ríki við Háskóla Íslands. Ætla má að þetta sé ein víð­tæk­asta rann­sókn sem unnin hefur verið á alþjóða­sam­vinnu Íslend­inga.

Baldur segir bók­ina snú­ast um tvennt. Annars vegar er þar sett fram kenn­ing um skjól. Samkvæmt henni glíma smá­ríki við inn­byggða veik­leika á borð við lít­inn og sveiflu­kenndan heima­markað, tak­mark­aða varn­ar­getu og litla stjórn­sýslu. „Lítil ríki eru eðli­lega van­mátt­ugri en þau stóru. Þau þurfa að grípa til sér­stakra ráð­staf­ana inn­an­lands og erlendis til að vega upp á móti þessum veik­leikum. Að mínu mati er það grund­vall­ar­at­riði fyrir stjórn­mála­menn í litlum ríkjum að sætta sig við þessa inn­byggðu veik­leika. Ef þeir horfast ekki í augu við þá, munu þeir ekki grípa til nauð­syn­legra ráð­staf­ana til að draga úr þeim,“ segir Baldur.

Skjólkenn­ingin sem Baldur nefnir kveður á um að smá­ríki þurfi efna­hags­legt, póli­tískt og félags­legt skjól til að koma í veg fyrir áföll eins og efna­hags­hrun og netárásir. Ef smá­ríki verði hins vegar fyrir efna­hags­á­falli eða netárás, þurfi það að geta leitað aðstoðar þegar í stað. Í þriðja lagi þurfi smá­ríkið líka að geta fengið aðstoð við upp­bygg­ingu eftir slíkt áfall.

Höfðum við þetta fyrir síð­asta hrun?
„Nei, við höfðum það ekki og við höfum það ekki heldur í dag,“ segir Baldur og nefnir sem dæmi mögu­leik­ana ef nýtt efna­hags­legt áfall ríður yfir með gjald­þroti ann­ars stóra íslenska flug­fé­lags­ins eða mögu­lega beggja með til­heyr­andi nei­kvæðum áhrifum á efna­hag lands­ins og lífs­kjör fólks. Utan­að­kom­andi stuðn­ingur gæti dempað þau áhrif. „Við höfum engan til að leita eftir aðstoð hjá, frekar en fyrir ára­tug, nema þá aftur Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóð­inn,“ segir hann.

Í bók Baldurs eru í sam­ræmi við þetta skoðuð tengsl Íslands við Banda­ríkin, Norð­ur­löndin, þátt­töku Íslands í Evr­ópu­sam­run­anum, aðild­ina að EFTA, EES og Schengen. Jafn­framt er skoðað hvar hugs­an­legt sé að finna skjól fyrir Ísland í fram­tíð­inni og rýnt í efna­hags­lega, póli­tíska og félags­lega þætti.

Baldur segir Banda­ríkin hafa um ára­bil veitt Íslandi skjól, jafnt í efna­hags­þreng­ingum sem milli­ríkja­deilum. Íslend­ingar hefðu lík­lega ekki unnið þorska­stríðin nema vegna diplómat­ísks stuðn­ings Banda­ríkj­anna. Með brott­hvarfi Varn­ar­liðs­ins árið 2006 var ljóst að skjólið var ekki vestra lengur. Það kom líka í ljós í efna­hags­hrun­inu.

Félags­legt skjól hefur verið að finna á hinum Norð­ur­lönd­unum og leita Íslend­ingar enn þar eftir fyr­ir­myndum og sam­starfi við helstu stofn­anir. „Aðild­inni að EES fylgir líka umtals­vert félags­legt skjól og er það veru­lega van­metið, að okkar mati. Íslenskt vís­inda­sam­fé­lag væri ekki svipur hjá sjón ef það hefði ekki aðgang að sam­starfs­neti erlendra fræði­manna og styrk­fénu sem fæst með Evr­ópu­sam­vinn­unni. Aðgangur að mennta­stofn­unum í Evrópu er lyk­ill­inn að fram­þróun íslensks sam­fé­lags,” segir Baldur.

Að mati Baldurs felst umtals­vert efna­hags­legt skjól í aðild­inni að Evrópska efna­hags­svæð­inu. „Þar erum við hluti af stærri mark­aði. Við erum með lög­gjöf sem hefur stór­aukið sam­keppn­is­hæfni íslenskra fyr­ir­tækja, aukið hag­vöxt, auð­veldað útflutn­ing og bætt lífs­kjör í land­inu. Til við­bótar skipti sam­eig­in­legur vinnu­mark­aður á EES-svæð­inu öllu máli. Flæði vinnu­afls til og frá land­inu dempar áhrif þeirra efna­hags­sveifla sem lítil hag­kerfi lenda í,“ segir hann en bætir við að á sama tíma veiti EES-samn­ing­ur­inn okkur falskt öryggi. Ísland sé ekki með­limur í klúbbnum, ekki innan ESB.
„Aðild að EES veitir ekki efna­hags­lega aðstoð til að fyr­ir­byggja hrun, stuðn­ing þegar hrun dynur yfir og hjálp við upp­bygg­ingu. Það sást best í hrun­inu fyrir tíu árum,“ segir Baldur.