„Konur eins og amma vörðuðu leiðina“

Amma – Draumar í lit er ekki hefð­bundin ævi­saga, heldur kafar höf­und­ur­inn eftir minn­ingum og leikur sér að sjón­ar­hornum þar sem skipt­ast á fyrstu per­sónu-frá­sagnir, ann­ars vegar aðal­per­són­unnar, Hólm­fríðar Sig­urð­ar­dóttur, og hins vegar höf­und­ar­ins sjálfs, Hólm­fríðar Helgu Sig­urð­ar­dóttur.

„Ég var satt að segja alls ekki viss um að þessi saga ætti erindi við nokkurn annan en okkur ömmu,“ við­ur­kennir höf­und­ur­inn, hér eftir kölluð Fríða, fyrir blaða­manni þegar hún er spurð að því hvernig hug­myndin að verk­inu hafi kviknað. „Upp­haf­lega var sagan loka­verk­efni mitt í meist­ara­námi mínu í blaða­mennsku í Barcelona. Ég átti því hand­ritið, bæði á íslensku og spænsku, og vissi svo sem ekk­ert hvað ég ætti að gera við það. Svo lásu nokkrar góðar konur það og hvöttu mig til að gefa það út. Ingi­björg Dögg, annar rit­stjóri Stund­ar­innar, var ein þeirra og hún stakk upp á því að Stundin gæfi bók­ina bara út. Ég bar hug­mynd­ina undir ömmu og þegar hún gaf sitt sam­þykki sá ég ekki ástæðu til að hika meira.“

Hólm­fríður kinkar kolli. „Já, upp­haf­lega vildi hún nefni­lega bara fá sögu mína fyrir loka­verk­efnið sitt í háskól­anum, mér fannst það allt í lagi. En svo vatt hug­myndin upp á sig hjá henni,“ segir hún, glottir og bætir við að Fríða hafi nú þurft að ganga svo­lítið á eftir sér til að fá hana til að sam­þykkja að þetta yrði bók. „Mér fannst það svo fjarri lagi,“ segir hún. „Mér fannst ég ekki hafa neitt til brunns að bera, til þess að vera í bók.“

Þessu er Fríða algjör­lega ósam­mála. „Það voru konur eins og amma sem vörð­uðu leið­ina og sköp­uðu þau tæki­færi sem við konur í nútím­anum höfum, með því meðal ann­ars að brjóta upp hefð­irnar og ganga gegn því sem þær sjálfar höfðu alist upp við,“ bendir hún á. „Bara það, til dæmis, að amma fór tvisvar í viku í leik­fimi á kvöldin og skildi afa eftir með börnin á kvöld­mat­ar­tíma. Þær þóttu bein­línis upp­reisn­ar­gjarnar þessar konur sem tóku þátt í þeirri leik­fimi. Svona hlutir eru mik­il­vægir. Það gera fáir athuga­semd við það í dag ef konur taka sér tíma til að sinna lík­ama sínum en það var bara ekki sjálf­sagt fyrir ekki svo löngu síðan.“

Hún segir að við ritun sög­unnar hafi hún því ekki aðeins lært ótal­margt nýtt um Hólm­fríði ömmu sína heldur hafi hún líka lært margt nýtt um konur almennt af hennar kyn­slóð. Öðrum þræði hafi hana langað til að segja þeirra sögu. „Mér þykir amma nefni­lega ein­stök en ég gerði mér líka svo vel grein fyrir því að hún er „venju­leg“, það er að segja að mjög margar konur eiga sam­bæri­lega reynslu að baki og hún. Þær hafa allar sem ein lifað magn­aða tíma og líf þeirra hefur tekið ótrú­legum stakka­skiptum,“ segir hún en játar að henni hafi vaxið það svo­lítið í augum að fjalla um sam­fé­lagið og allar breyt­ing­arnar á því í gegnum ára­tug­ina. Hún var ekki viss um að sér tæk­ist að gera því nógu góð skil.

Reyndi ekki að fegra sjálfa sig
Í bók­inni er líka fjallað um ýmsa átak­an­lega atburði, ást­vina­missi og atvik sem setja skugga á líf fjöl­skyld­unar. Fannst þér þá ekk­ert erfitt að biðja ömmu þína um að rifja upp þessi mál? „Nei, veistu, mér fannst þetta ekki erfitt ferli heldur fyrst og fremst mjög gef­andi. Ég spurði hana út í alls konar hluti, til dæmis ást­ina, dauð­ann og sorg­ina, og hún svar­aði hreint út. Hún reyndi ekki að fegra sjálfa sig, leyna hlutum eða tala undir rós og það kunni ég svo vel að meta. Auðvitað þóttu mér sum svörin erfið og sumar sög­urnar afar sorg­legar enda hefur amma gengið í gegnum ýmis­legt. En ég er vön því sem blaða­maður að spyrja fólk nær­göng­ulla spurn­inga þegar þörf er á, svo það vefst svo sem ekki fyrir mér. En svo var það líka þannig með okkur ömmu báðar, að þegar við vorum búnar að ákveða að fara út í þetta verk­efni tókum við það alla leið,“ segir hún og Hólm­fríður amma hennar sam­sinnir því.

En þetta er kannski ekki bara ykkar saga, eða hvað, því þarna er mikið fjallað um fjöl­skyld­una. Til dæmis afa þinn, Fríða, Grím M. Helgason, og pabba þinn og systk­ini hans, þar á meðal Vigdísi, sem er einn ástæl­asti rit­höf­undur þjóð­ar­innar. Hvernig brugð­ust ykkar nán­ustu við bók­inni? „Ég lít reyndar ekki svo á að þetta sé saga fjöl­skyldu okkar, nema að mjög tak­mörk­uðu leyti. Þetta er fyrst og fremst saga ömmu – eða bara brot af hennar sögu,“ tekur Fríða fram. „Ég gerði ekki til­raun til að segja sögur barn­anna, því mér fannst þær ekki eiga heima í þess­ari bók. Annars hafa flestir tekið upp­á­tæk­inu vel, þó að það hafi komið sumum á óvart,“ bætir hún við.

En talandi um Vigdísi, þá kem­urðu inn á kyn­ferð­is­of­beldi sem hún verður fyrir og hefur fjallað um í bók sinni Dísusögu. Finnst þér hægt að segja að þessar tvær sögur kall­ist á? Fríða hallar undir flatt. „Þú segir nokkuð, ég hafði ekki einu sinni hugsað út í það. Vigdís frænka mín hefur skrifað tvær stór­kost­legar en gjör­ó­líkar bækur sem byggja á hennar minn­ingum, Minn­inga­bók og Dísusögu. Mín bók kall­ast örugg­lega á við þær báðar að ein­hverju leyti, þó að það hafi ekki verið með­vitað og ég myndi aldrei voga mér að bera mín skrif saman við hennar. En ég er undir áhrifum Vigdísar, hún er ein af þessum mögn­uðu kven­fyr­ir­myndum sem ég er svo heppin að geta litið upp til.“

Lítur fyrst og fremst á sig sem blaða­mann
Sagan sem vafi lék á að yrði að ein­hverju meira en skóla­verk­efni er því komin út á prenti. Og við­tök­urnar betri en nöfn­urnar gat órað fyrir. Hvernig finnst Hólm­fríði að saga hennar skuli vera orðin að almenn­ings­eign? „Já, ég hef aldrei litið svo­leiðis á málið og hugsa í raun ekk­ert voða­lega mikið um það, enda bý ég hérna uppi í fjöll­unum og það koma ekk­ert voða­lega margir hingað til mín,“ segir hún. „En það hringja hins vegar margir og óska mér til ham­ingju með bók­ina. Þá tala ég minnst um mig og meira um það hvað Fríða er góður penni.“

Talandi um það, hvernig er að stíga fram á sjón­ar­sviðið sem rit­höf­undur eftir að hafa starfað sem blaða­maður um ára­bil, spyr blaða­maður og lítur á Fríðu. „Ég er mjög feimin við þetta orð, rit­höf­undur,“ svarar hún og fer svo­lítið hjá sér. „Vinkona mín sagði við mig um dag­inn: Þú skrif­aðir bók og það er búið að gefa hana út. Þá ertu rit­höf­undur, sama hvort þér líkar það betur eða verr.

Ég er nú samt ekki viss um að ég sé sam­mála því. Ég lít fyrst og fremst á mig sem blaða­mann og það breyt­ist ekki þótt ég hafi skrifað þessa bók.“
En stendur til að skrifa fleiri sögur? „Já, alveg örugg­lega. Ég á ýmis sögu­brot í dag­bókum og á blað­snifsum ofan í nátt­borðs­skúff­unni. En hvort þær verði bara þar áfram eða komi ein­hvern tím­ann út hef ég ekki hug­mynd um. En það er alla vega gaman að eiga þessa einu bók útgefna, hvað sem síðar verður.“

Aðalmynd / Heiða Helga­dóttir