Pólitískar stöðuveitingar tíðkast enn

Stjórn­mála­flokkar deildu út störfum og emb­ættum til að styrkja sinn eigin flokk í sessi. Þegar leið á níunda og tíunda ára­tug síð­ustu aldar gætti hins vegar við auknum óvin­sældum með fyr­ir­greiðslu flokk­anna og dvín­andi mik­il­vægi þeirra fyrir flokk­ana sjálfa leiddi til þess að aukin áhugi var á fag­legum sjón­ar­miðum við manna­ráðn­ingar. Árið 1996 voru síðan ný lög um rétt­indi og skyldur starfs­manna rík­is­ins sam­þykkt á Alþingi. Í þeim leysti fimm ára ráðning­artími æðstu emb­ætt­is­manna af hólmi æviráðningu og eft­ir­launa­kerfi opin­berra starfs­manna breytt.

Í dag eru póli­tískar stöðu­veit­ingar ekki opin­ber­lega við­ur­kenndar hér á landi nema hvað það varðar að hverjum ráðherra er heim­ilt að ráða sér pólitískan aðstoð­ar­mann sem hverfur úr ráðuneyt­inu þegar ráðherra lætur af störfum.

Þetta kemur fram í fræði­grein Gunnars Helga Krist­ins­sonar, prófessor við Félagsvísinda­deild Háskóla Íslands, um umfang og sögu póli­tískra stöðu­veit­inga á Íslandi í tíma­rit­inu Stjórn­mál og stjórn­sýsla. Í grein­inni kemur jafn­framt fram að ráðu­neytin virð­ast síður en ýmsar aðrar greinar stjórn­sýsl­unnar hafa þró­ast í átt að fag­hyggju á síð­ustu árum. Gunnar Helgi segir í grein­inni að það end­ur­spegli eðli þeirra starfa sem þar séu unnin og mik­il­vægi þeirra fyrir ráðherra. Í ráðu­neyt­unum sé þó ekki gert ráð fyrr því að starfs­menn ráðuneyt­anna séu pólitískt skip­aðir, að frátöldum aðstoð­ar­manni ráðherra.

Gunnar Helgi segir í sam­tali við Kjarnann að þó að stjórn­sýslan hafi í auknum mæli færst frá hefð­bundnum póli­tískum stöðu­veit­ingum á síð­ustu ára­tugum þá komi þær þó enn fyrir. Að hans mati eiga póli­tískar stöðu­veit­ingar nú sér stað í þrengra sam­hengi elítu stjórn­mála. Stjórn­mála­flokkar séu nú meiri elítu­flokkar sem reknir eru af atvinnu­mönnum sem fái frekar opin­berar stöðu­veit­ingar en óbreyttir flokks­menn.

Gunnar Helgi bendir jafn­framt á að auk hefð­bund­innar fyr­ir­greiðslu þá noti stjórn­mála­flokkar einnig stra­tegískar stöðu­veit­inga. Stöðuveit­ingar af þessu tagi miða ekki að því fyrst og fremst að verð­launa þá ein­stak­linga sem stöðurnar hljóta heldur að tryggja að ein­stak­lingar sem flokk­arnir geti treyst sitji í pólitískt mik­il­vægum emb­ættum.

Gunnar Helgi segir að rann­sóknir hans á síð­ustu árum hafi bent til þess að stjórn­mála­menn noti í vax­andi mæli stra­getískar stöðu­veit­ingar til að styrkja stöðu flokks­ins innan stjórn­sýsl­unnar.