Dánaraðstoð hefur verið leyfð í sífellt fleiri löndum heimsins síðustu ár og fjölgar enn. Fyrstir til að stíga skrefið voru Hollendingar en það var árið 2002. Sama ár bættust Belgar í hópinn en í dag eru um tíu þjóðir sem leyfa slíka aðstoð en Tazmanía í Ástralíu leyfði þetta fyrir fáeinum dögum er þetta er ritað. Á Íslandi er þetta bannað, þrátt fyrir gríðarlegan stuðning þjóðarinnar við slíka aðstoð, þvert á alla flokka. Þá eru heilbrigðisstarfsmenn einnig hlynntir dánaraðstoð.
Íslendingar virðast mjög hlynntir dánaraðstoð ef marka má nýlega könnun sem Lífsvirðing, félag um dánaraðstoð gerði. Í könnuninni var fólk spurt tveggja spurninga, hvort það væri hlynnt dánaraðstoð og svo hvort það væri til í að hafa aðgang að slíkri aðstoð sjálft. Rúmlega 76% landsmanna sagðist hlynntur dánaraðstoð og um 6% var á móti. Tölurnar breytast töluvert þegar svörin við seinni spurningunni eru skoðuð en 82% segjst hlynntir því að hafa aðgang að dánaraðstoð, þurfi þeir þess.
Orðið dánaraðstoð er „þýðing á gríska orðinu euthanasia (góður dauði/að deyja með reisn) sem merkir að binda enda á líf af ásetningi til þess að leysa viðkomandi undan óbærilegum sársauka eða þjáningum. Oft á tíðum hefur verið notast við orðið líknardráp eða sjálfsvíg með aðstoð,“ líkt og Bryndís Haraldsdóttir þingmaður Sjálfstæðisflokksins orðar það á heimasíðu flokksins en hún hefur lagt fram þingsályktunartillögu fyrir nokkrum árum ásamt fleirum þingmönnum úr öðrum flokk en var henni ætlað að kalla fram upplýsingar um stöðu mála og þróun lagaramma um þetta mál, í þeim löndum sem dánaraðstoð er lögleg. Þá var í tilllögunni beðið um upplýsingar um hvernig umræðan hefur þróast í nágrannalöndum okkar þar sem dánaraðstoð er ekki leyfð. Að lokum faldi þingsályktunin það í sér að kannaður yrði hugur heilbrigðisstarfsmanna til dánaraðstoðar.
Með og á móti dánaraðstoð
Á heimasíðu Lífsvirðingar má sjá lista yfir rökum, með og á móti dánaraðstoð en hér má sjá þau rök.
Með dánaraðstoð:
- Virðing fyrir sjálfræði: Sjálfráða einstaklingur á að hafa yfirráð yfir líkama sínum, lífi og dauða. Það telst til mannréttinda að hafa eitthvað að segja um eigin dauðdaga. Við þurfum að virða sjálfsákvörðunarrétt einstaklings.
- Mannúð: Líf manna er hægt lengja með aðstoð lyfja og tækja, þó það geti leitt til þess að auka þjáningar. Ekki er hægt að útrýma öllum verkjum og það hverfur ekki öll þjáning þótt hægt sé að stilla líkamlega verki. Dánaraðstoð er mannúðlegur valkostur fyrir þá sem kjósa að deyja með reisn.
- Dánaraðstoð veitt nú þegar: Dánaraðstoð er veitt nú þegar á Íslandi þó það sé sjaldan viðurkennt. Erlendar rannsóknir sem gerðar hafa verið í löndum þar sem dánaraðstoð er bönnuð eins og hér á landi sýna að fjölmargir læknar deyða sjúklinga með of stórum lyfjaskömmtum í því skyni að lina þjáningar þeirra þó þeir viti fullvel að lyfið muni draga viðkomandi sjúkling til dauða. Um leið er annarri meðferð sem miðar að því að lengja líf sjúklings oft hætt. Fátt bendir til þess að ástandið hér heima sé öðruvísi.
- Draga úr líkum á misnotkun: Í dag er dánaraðstoð framkvæmd, að einhverju óljósu leyti, án lagalegrar heimildar og án skýrra marka. Því er mikilvægt að smíða lagaramma og starfsumgjörð um dánaraðstoðina og þróa skýra verkferla sem draga úr líkum á misnotkun og að farið sé á einhvern hátt gegn vilja sjúklings.
- Valkostur: Lögleiðing dánaraðstoðar ætti ekki að vera íþyngjandi fyrir neinn. Slík lög myndu ekki hafa nein bein áhrif á þá sem eru, af trúarlegum eða siðferðilegum forsendum, á móti dánaraðstoð. Þetta er aðeins valkostur fyrir þá sem kjósa að fara þessa leið. Mikilvægt er að fjölga valkostum við lok lífs.Gegn dánaraðstoð:
- Gegn grundvallarstarfsreglum lækna: Dánaraðstoð er andstæð siðferðis- og faglegum skyldum lækna. Það er hlutverk lækna að lækna fólk en ekki deyða það, jafnvel þótt það óski þess eins að fá að deyja.
- Óréttmæt krafa: Enginn getur átt tilkall til þess að annar deyði sig. Sjúklingur getur ekki farið fram á það við lækni að hann aðstoði sig við að binda endi á líf sitt. Slíkan verknað er ekki hægt að leggja á nokkurn mann.
- Heilagleiki lífs: Það er rangt að taka líf í hvaða skilningi sem er. Lífið er heilagt, alltaf, og undir öllum kringumstæðum.
- Þrýstingur ættingja: Hætt er við því að alvarlega veikt fólk upplifi sig sem byrði á sínum nánustu. Ef meðferð er t.d. mjög kostnaðarsöm getur það kallað fram vilja til að deyja. Valkosturinn um dánaraðstoð gæti því falið í sér skilaboð og þrýsting um að nýta sér möguleikann.
- Þrýstingur á sjúkling: Lögleiðing dánaraðstoðar getur haft í för með sér þá kröfu á sjúklinginn að hann þurfi að gera það upp við sig hvort hann vilji lifa, hann þurfi með öðrum orðum að réttlæta tilvist sína.
- Framfarir í verkjameðferð: Stórstígar framfarir í verkjameðferð á síðustu árum hafa gert fagfólki kleift að stilla kvalir sjúklinga á mun áhrifaríkari hátt en áður. Þetta hefur fækkað þeim tilvikum þar sem dánaraðstoð væri álitinn kostur.
- Hætta á misnotkun: Ef eftirlitið er ekki nógu gott er hætta á að úrræðið verði misnotað.
- Smæðin: Smæðin á Íslandi hamlar opinskáum umræðum um dánaraðstoð. Í litlu landi yrði erfitt að vera þekktur sem læknirinn sem deyðir sjúklinga.ReynslusögurBjarni Jónsson gjaldkeri Lífsvirðingar sagði í viðtali við Vísi nýverið, að einstaklingar leyti reglulega til félagsins til að fá upplýsingar um það hvar hægt sé að fá dánaraðstoð. „Hins vegar höfum við heyrt af því að fólk hafi verið að svelta sig til dauða. Því miður er líka hluti af fólki sem hreinlega ákveður að svipta sig lífi með alls konar aðferðum þótt það komi ekki fram í tölfræðinni,“ sagði Bjarni í samtali við Vísi.Háöldruð amma einstaklins sem Mannlíf heyrði í, bað barnabarn sitt ítrekað um að hjálpa sér að deyja en hún var þá komin á tíræðisaldurinn og mjög heilsutæp. Barnabarnið neitað ömmu sinni, skiljanlega en þá tók hún upp á því að hætta að borða. Sagði einstaklingurinn að í stað þess að fá að deyja með reisn, svelti amma hennar sig í hel. „Þetta var bara ógeðslegt,“ bætti einstaklingurinn við í samtali við Mannlíf.Þá er þekkt annað dæmi þar sem hin breska Jean Davies ákvað að taka málin í eigin hendur eftir að ríkisstjórn Bretland náði ekki að setja lög um dánaraðstoð. Davies svelti sig í hel. „Þetta er helvíti. Ég get ekki sagt þér hversu erfitt þetta er. Þú myndir ekki taka þessa ákvörðun nema þú sért algjörlega viss um að lífið yrði annars slæmt. Þetta er óbærilegt,“ sagði Davies í samtali við Sunday Times þegar hún hafði verið búin að vera án matar og drykkjar í fjórar vikur. Hún lést viku síðar.Afstaða AlþingismannaMannlíf sendi eftirfarandi spurningar á alla þingmenn Alþingis, á dögunum: Hver er afstaða þín til dánaraðstoðar? Með dánaraðstoð eða á móti?Alls svöruðu 10 af 63 þingmönnum, sem verður að teljast lélegt enda svöruðu aðeins 15,8% þingmanna.Helga Vala Helgadóttir, Samfylkingunni segist hlynnt dánarorsök, bæði almennt og að nýta það sjálf ef þess þyrfti. Björn Leví Gunnarsson Pírati er einnig með dánaraðstoð og það sama má segja um Guðmund Inga Kristinsson hjá Flokki Fólksins og Bryndísi Haraldsdóttur, þingkonu Sjálfstæðisflokksins. Þingflokkur Viðreisnar, sem telur fimm manns, sendi svar sem heild en þar stóð að flokkurinn væri hlynntur dánaraðstoð og vitnuðu í stefnu flokksins: „Innleiða þarf valfrelsi varðandi lífslok þannig við vissar vel skilgreindar aðstæður, að uppfylltum ströngum skilyrðum, verði dánaraðstoð mannúðlegur valkostur fyrir þá einstaklinga sem kjósa að mæta örlögum sínum með reisn. Sá valkostur byggir á virðingu fyrir rétti sjúklingsins á eigin lífi og líkama, dregur úr líkum á misnotkun og dregur skýran lagalegan ramma um viðbrögð, óski sjúklingur eftir dánaraðstoð þegar engin önnur úrræði eru í boði. Tryggja þarf að sjúklingum, og eftir atvikum aðstandendum þeirra, sé tafarlaust tilkynnt ef grunur er um að mistök hafi verið gerð og hvaða úrræði kunni að standa þeim til boða. Sett verði á eftirlitsnefnd sem starfar þvert á allar heilbrigðisstofnanir og fylgir eftir tilkynningum um möguleg mistök heilbrigðisstarfsmanna í heilbrigðisþjónustu.“Ásmundur Friðriksson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins var eini þingmaðurinn sem svaraði ekki játandi. Hann svaraði reyndar ekki neitandi heldur. „Ekki hægt að svara já eða nei,“ skrifaði Ásmundur í svari til Mannlífs. Blaðamaður miðilsins bauð Ásmundi að svara ítarlegra um málið en hann hefur ekki enn svarað því.Árið 2019 sendi Lífsvirðing spurningar á alla flokka sem buðu sig þá fram til Alþingis, þar sem meðal annars var spurt hvort flokkarnir myndu styðja lagafrumvarp á Alþingi sem myndi leyfa dánaraðstoð. Viðreisn og Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn svöruðu því játandi, Framsóknarflokkurinn svaraði því neitandi, Samfylkingin, Píratar og Sósíalistaflokkurinn svöruðu: „óákveðið/jákvætt“ en Sjálfstæðisflokkurinn og Vinstri grænir sögðust hlutlausir. Það þýddi að 19 voru fylgjandi dánaraðstoð, átta á móti og 25 óákveðnir.
Í viðtali við Rúv sagði Bjarni Jónsson, frá Lífsvirðingu algjöra umpólun hafi orðið á afstöðu heilbrigðisstarfsfólks gagnvart dánaraðstoð, á síðustu árum. Árið 2010 hafi 18% lækna verið fylgjandi aðstoðinni og um 20% hjúkrunarfræðinga.
„54 prósent lækna og 72 prósent hjúkrunarfræðinga styðja dánaraðstoð. Alger umpólun. Þá má aðeins velta fyrir sér spurningunni hvað eru alþingismenn að gera, þegar bæði kjósendur þeirra og þessi hópur sem hefur verið horft mikið til, heilbrigðisstarfsmenn eru komnir inn á þessa línu,“ sagði Bjarni við Rúv.
Þannig að mikill meirihluti landsmanna og hjúkrunarfræðinga er hlynntur dánaraðstoð, og rúmur meirihluti lækna er hlynntur því einnig en afstaða þingmanna er svolítið á huldu, of fáir taka afstöðu. Er því ljóst að hjá Alþingi liggi hnífurinn í kúnni og ekkert muni skýrast í málaflokknum nema þingmenn verði neyddir til að taka afstöðu.
Athugasemdir