Barnafátækt á Íslandi – Í landi auðs þar sem þúsundir barna líða skort

Ísland er meðal auð­ug­ustu landa heims­ins sam­kvæmt nýj­ustu tölum. Hér er alltaf talað um vel­ferða­ríkið Ísland og stjórn­mála­menn berja sér á brjóst og tala um góða stöðu þjóð­ar­bús­ins og fleira í þeim dúr. Þrátt fyrir ríki­dæmi Íslands búa tug­þús­undir Íslend­inga undir fátækt­ar­mörkum, þar af fleiri þús­und börn. Hvernig má það vera? 

Í nýjum tölum frá Global Finance tíma­rit­inu má sjá að Ísland er 17 rík­asta land heims, af rétt undir 200 löndum. Erum við fyrir ofan stór lönd á borð við Þýska­land, Svíþjóð, Ástralíu og Kanada en rétt fyrir neðan Austu­ríki, Holland og Danmörku, svo nokkur séu nefnd. Þá má nefna að í lífs­kjara­rann­sókn Hag­stof­unnar fyrir árin 2019-2021 kom fram að íslensk heim­ili telja gæði eigin lífs­kjara í, eða nálægt, sögu­legu hámarki. Þar kom fram að hlut­fall heim­ila sem eiga erfitt með að láta enda ná saman hefði aldrei verið lægra og aldrei hefðu færri talið byrði hús­næð­is­kostn­aðar þungan. Hlutfall heim­ila sem sögð­ust búa við efn­is­legan skort var nálægt sögu­legu lág­marki og aldrei höfðu færri heim­ili sagst eiga í erf­ið­leikum með að mæta óvæntum útgjöldum. Ísland á sem sagt til hnífs og skeiðar. Það er að segja þjóð­ar­búið og meiri­hluti Íslend­inga. En af þeim ríf­lega 375.000 hræðum sem hér búa eru um 9% lands­manna undir lág­tekju­mörkum sam­kvæmt tölum Hagstofu Íslands en árið 2020 bjuggu 10.000 börn á Íslandi við fátækt, þar af 3.000 við sára fátækt.

Þáttur Kveiks sem birt­ist á skjánum fyrir tveimur árum síðan, vakti gríð­ar­lega athygli og má segja að hafi vakið marga Íslend­inga til umhugs­unar en þátt­ur­inn fjall­aði um fátækt á Íslandi. Þar kom fram að verst stöddu ein­stak­ling­arnir á Íslandi eru ein­stæðir for­eldrar, öryrkjar og inn­flytj­endur en börn sem alast upp í fátækt fá ekki sömu tæki­færi og önnur börn og eru þau lík­legri til að lifa við fátækt alla sína ævi. Í þætt­inum kom fram að hverju sinni búi um 18 til 35 þús­und manns við fátækt á Íslandi eða 5-10% lands­manna en í ár er það um 9%. Af þeim fjölda eru það um sjö til tíu þús­und sem býr við sára fátækt. Í 17 rík­asta landi heims. Árið 2020 bjuggu 11.1% barna 0-15 ára við fátækt hér við land.

Skilgreining á fátækt

Í Kveiks­þætt­inum var rætt við einn helsta sér­fræð­ing Íslend­inga á sviði fátæktar, Kolbein Hólmar Stef­áns­son. Sagði hann að við þekktum fátækt er við sjáum hana en að mæla hana væri annað mál. „Við erum oft að nálg­ast hana með ýmsum ólíkum mæl­ingum.“ Algeng­ast sé að miða við ákveð­inn punkt í tekju­dreif­ing­unni. „Og allir sem eru fyrir neðan hann á til­teknum tíma­punkti eru taldir búa við alla vega aukna hættu eða auknar líkur á fátækt,“ sagði Kolbeinn í við­tali við Kveik. Segir í þætt­inum að miðað við þessa skil­grein­ingu „eiga allir ein­stak­lingar sem eru með ráð­stöf­un­ar­tekjur undir 239.200 krónum á mán­uði á hættu að búa við fátækt. Og eftir því sem fjöl­skyldur eru stærri, þeim mun meiri þurfa ráð­stöf­un­ar­tekj­urnar að vera. Þannig er til dæmis við­miðið fyrir ein­stæða móður með eitt barn 310.960 krónur, fyrir ein­stæða móður með tvö börn er það 382.720 krónur, fyrir hjón er við­miðið 358.800 og fyrir hjón með eitt barn er það 430.560 krónur.“ Tekið skal fram að þessar tölur eru tveggja ára gamlar og hafa því breyst eitt­hvað á milli ára.

Samkvæmt þessum tölum er stór hópur fólks sem fær örorku, félags- og atvinn­leys­is­bætur, elli­líf­eyri eða er í lág­launa­störfum, undir lág­tekju­mörkum. „Við sjáum að það telst ekki búa við fátækt sam­kvæmt þeirri mæl­ingu en af því að það er langvar­andi þarna þá er hægt og rólega búið að éta upp allt sparifé og láns­traust og skuld­irnar hafa hrann­ast upp þá ertu komin með fólk sem raun­veru­lega býr við fátækt það nær ekki að standa undir nauð­þurftum til dæmis,“ sagði Kolbeinn í Kveik­þætt­inum marg­um­tal­aða og bætti við að um það bil þrír af hverjum fjórum ein­stak­lingum undir lág­tekju­marki, sé fólk í vinnu.

Ekki eru allir sam­mála að lág­tekju­mörkin gefi endi­lega skýra mynd af fátækt en önnur mæl­ing er skortur á efn­is­legum gæðum. Eigi þrennt við af eft­ir­far­andi lista, býr fólk við fátækt. Passi fleira á list­anum við, býr fólk við sára­fá­tækt.

1. Hefur lent í van­skilum hús­næð­is­lána eða ann­arra lána vegna fjár­skorts á síð­ast­liðnum 12 mán­uðum.
2. Hefur ekki efni á að fara árlega í viku­langt frí með fjöl­skyld­unni.
3. Hefur ekki efni á kjöti, fiski eða sam­bæri­legri græn­met­is­mál­tíð að minnsta kosti annan hvern dag.
4. Getur ekki mætt óvæntum útgjöldum.
5. Hefur hvorki efni á heima­síma né far­síma.
6. Hefur ekki efni á sjón­varps­tæki.
7. Hefur ekki efni á þvotta­vél.
8. Hefur ekki efni á bíl.
9. Hefur ekki efni á að halda hús­næð­inu nægj­an­lega heitu.Hægt er að lesa alla grein­ina í nýjasta tölu­blaði Mannlífs hér.