„Hver hefur vitað til þess að venjulegur maður yrði þjóðskáld?“

Rit­höf­und­ur­inn Gyrðir Elíasson rit­aði minn­ing­ar­grein um ljóð­skáldið Ísak Harð­ar­son, sem er nýlát­inn.

Það er ekki á hverjum degi sem Gyrðir mundar penna sinn í annað en skáld­sögur sínar; smá­sögur; prósa og örsögur; þýð­ingar og ljóð.

Gyrðir er jafn­besti rit­höf­undur er Ísland hefur af sér alið; afköstin ótrú­leg; gæðin mikil – og hann á nóg eftir.

Gyrðir kemur ekki oft fram opin­ber­lega, og eins og áður sagði, skrifar ekki margar greinar og fæst sjaldan í við­töl; enda segir mað­ur­inn svo mikið í bókum sínum að engu er í raun við að bæta.

En Gyrðir stakk niður penna sínum er hann minn­ist Ísaks Harð­ar­sonar.

Hér eru þau orð; þær setn­ingar; þær minn­ingar og sú (stundum erf­iða) vin­átta er var á milli þess­ara tveggja miklu and­ans manna:

ÍSAK HARÐARSON

„Það eru orðin fjöru­tíu ár síðan ég kynnt­ist Ísaki Harð­ar­syni, það var sem­sagt árið 1983. Ég hafði reyndar haft veður af honum árið áður, þegar verð­launa­ljóða­bók hans, Þriggja orða nafn, barst mér í hendur og ég las af miklum áhuga, eða áfergju væri nær að segja. Mér fannst með ólík­indum hvað þessi maður, sem var aðeins fimm árum eldri en ég, hafði mikil tök á ljóð­form­inu þegar í sinni fyrstu bók, og hvernig hann náði utan um ýmsa þá hluti sem erfitt er að koma í orð, ekki síst á okkar dögum, þegar óend­an­leik­inn þreng­ist um ell­efu hug­tök á sól­ar­hring einsog segir í einu af síð­ari ljóðum hans.

Eftir að við höfðum hist þró­að­ist vin­átta okkar hratt, og þau voru mörg kvöldin þegar ég gekk eftir gamla hita­veitu­stokknum sem liggur ofan við Bústaða­veg­inn, áleiðis til Ísaks og Ólafar á Byggð­ar­end­anum. Sjálfur átti ég þá heima í Neðsta­leiti, sem á þessum tíma, vet­ur­inn 1983-4 var rétt að rísa sem hverfi hrárra nýbygg­inga.

Þau eru minn­is­stæð þessi kvöld á Byggð­ar­end­anum, og við tókum upp á ýmsu. Þó hvor­ugur okkar Ísaks væri mús­í­k­ant, ekki einusinni neitt í námunda við það (að minnsta kosti ekki und­ir­rit­aður), gátum við setið heilu kvöldin saman við gamla píanóið sem þau áttu, og samið fjór­hent allskyns vit­leysu af fingrum fram, lík­lega í anda Keith Jarretts, sem Ísak hélt mikið upp á og spil­aði oft fyrir mig.

En þarna sátum við sem­sagt við píanóið, að semja.

Á eftir var Genesis oft sett á fón­inn, upp­á­halds­hljóm­sveit Ísaks, og í ljósi þess sem síðar varð hafði nafn sveit­ar­innar nán­ast for­spár­gildi fyrir ævi hans. Ég er afskap­lega þakk­látur fyrir að þessi tón­list sem við börðum saman (ekki óvið­eig­andi orða­lag um með­ferð okkar á nótna­borð­inu) skuli ekki hafa verið tekin upp, en það breytir ekki því að við skemmtum okkur kon­ung­lega.

Önnur kvöld tókum við upp á því að yrkja saman í línu­strik­aða stíla­bók, órímuð ljóð þar sem annar byrj­aði og hinn kláraði, til skiptis. Það er sömu­leiðis mjög þakk­ar­vert að þessi ljóð skuli hafa týnst, og ég ætla rétt að vona að þau finn­ist ekki uppi á ryk­þrungnu háa­lofti ein­hvern­tíma. Slíkt er hins­vegar aldrei jafn öruggt og með mis­mun­andi kór­rétta tóna sem flögra út í loftið og koma aldrei aftur ef ekk­ert upp­töku­tæki grípur þá.

Þennan vetur vorum við svo hvor í sínu lagi að vinna að ljóða­bók­ar­hand­ritum, sem komu síðan út vorið eftir, sam­tímis og hjá sama for­lagi, meira að segja með sam­ræmdu útliti. Bók Ísaks var hið fræga Ræflatesta­menti, sem hefur rétti­lega hlotið sér­stakan sess í bók­mennta­sög­unni.

Vinátta okkar hélt áfram að blómstra, og einnig síðar, þegar þau hjónin fluttu á Klepps­veg­inn. Þar orti Ísak við lít­inn glugga á fjórðu hæð, og þar var hann nógu hátt uppi til að kom­ast um síðir í sam­band við skap­ara sinn. Eftir að hann hitti Guð strjál­uð­ust aðeins sam­fundir okkar, það var einsog hann væri meira sjálfum sér nógur um félags­skap eftir trú­ar­reynslu sína.

Ég hafði fullan skiln­ing á þess­ari upp­lifun hans út af fyrir sig, en hafði þó sjálfur ekki orðið fyrir neinu slíku, og það tak­mark­aði ögn sam­skipti okkar á þessum tíma. Það komu tíma­bil þar sem við hitt­umst fremur strjált, þótt báðir fylgd­ust grannt hvor með öðrum úr fjar­lægð.

Ísak var ekki auð­veld­asti vinur í heimi, það skal strax tekið fram, og sjálf­sagt var ég það ekki heldur, og vissu­lega gat hvesst hressi­lega á milli okkar. Við jöfn­uðum þó ávallt slíkt á end­anum, þótt nokkur tími gæti liðið. Eftir nokk­urt skeið þar sem við höfðum hist fremur lítið tókum við aftur upp þráð­inn, þá var Ísak orð­inn einn, og búinn að kaupa sér rauðan sendi­bíl, sem hann fór á um landið og svaf í og orti. Hann ók honum jafn­vel um borð í Norrænu og ferð­að­ist um Færeyjar, sér til mik­illar ánægju.

Við Óskar Árni Ósk­ars­son og hann tókum upp á því að fara hálfs­mán­að­ar­lega í kvöld­ferðir á þessum sterk­rauða sendi­bíl (sem var hvergi nærri nýr, fremur en aðrir bílar sem Ísak hafði eign­ast, mér hefði þótt eitt­hvað ósam­rým­an­legt við að sjá Ísak á splunku­nýjum bíl, hann hafði mun meiri áhuga á hverjum splunku­nýjum degi lífs­ins en vél­tækni) og skoða nágrenni Reykja­víkur, hvort sem var að vetri eða sumri.

Það voru eft­ir­minni­leg kvöld, sér­stak­lega man ég eitt þeirra, þar sem við stóðum þrír undir brag­andi norð­ur­ljósa­himni við Hval­eyr­ar­vatn. Þá fann maður að Ísak var í sínu elem­enti með Guð sinn log­andi yfir sér og allar stjörn­u­rnar, sem voru honum ávallt hug­leiknar þar sem hann hafði frá unga aldri stundað stjörnu­speki, og vann raunar um tíma fyrir sér með því að gera stjörnu­kort fyrir fólk. Að sumu leyti minnti hann dálítið á sögu­per­són­una í Drag plóg þinn yfir bein hinna dauðu eftir Olgu Tokarczuk, þar sem sú sem segir frá er altekin af stjörnu­speki og dýrum. Og talandi um Dýra­hring­inn; Ísak átti lengi ein­hvern þann sér­kenni­leg­asta kött sem ég hef fyr­ir­hitt, og kisan stóð fylli­lega uppi í hár­inu á eig­anda sínum sem alger­lega ein­stök líf­vera, með karakter sem seint gleym­ist.

Hver hefur vitað til þess að venju­legur maður yrði þjóð­skáld? spurði Jakobína Sig­urð­ar­dóttir forðum, og þessi orð mætti heim­færa á Ísak. Því með sínum hætti var hann raun­veru­legt þjóð­skáld, eitt fárra sem við höfum eign­ast á síð­ari tímum og standa undir því nafni án þess að kikna vit­und­ar­ögn. Fyrir mína parta er hann ein­hvers­konar hlið­stæða við Matthías Jochumsson eða Hallgrím Pét­urs­son á okkar tíð.

Menn geta verið sam­mála eða ósam­mála um þessa full­yrð­ingu eftir atvikum – svona blasir þetta við mér.

En Ísak var ekki bara ljóð­skáld, hann var líka frá­bær prósa­höf­undur.

Fyrra smá­sagna­safn hans Snæ­fells­jök­ull í garð­inum er stór­merki­leg bók, sem lumar á ger­semum. Hitinn á vax­mynda­safn­inu er sömu­leiðis afburða verk. Kannski er þó ljóða­bókin Stokks­eyri meist­ara­verk hans, þótt fleiri bækur mætti nefna til, þar á meðal Rennur upp um nótt. Listinn gæti þó orðið nokkuð langur, því af mörgu er að taka.

Eitt þeirra nútíma­skálda sem Ísak hefur minnt mig á, er Hannes Sig­fús­son, það voru ein­hver sér­stæð og hálf­dulin lík­indi með þeim, þótt þeir væru ólíkir menn að ýmsu leyti. Báðir voru þeir síðan stór­snjallir þýð­endur, og auðg­uðu íslenska þýð­ing­ar­flóru mjög með fram­lagi sínu. En hvað sem því líður að líkja Ísaki saman við önnur skáld, er nær­tæk­ast að segja að hann hafi verið hann sjálfur, í raun engum líkur, hann kom einsog víga­hnöttur inn í íslenskar bók­menntir, og log­aði þar skært og lengi.

Á síð­ustu árum komu þurrkakaflar í sam­skiptum okkar einsog stundum áður, en síð­ustu miss­erin höfðum við aftur farið að umgang­ast hvor annan og vera í stöð­ugu sam­bandi sím- og póst­leiðis, og ég er þakk­látur fyrir það.

Það var aldrei logn­molla í kringum Ísak, hann hafði sterkar skoð­anir á hlut­unum, og vissi vel hvers hann var megn­ugur. En ég hafði á til­finn­ing­unni síð­ari árin að honum þætti sem full­mikið hefði hljóðnað um nafn sitt. Þó átti hann sér alltaf sterkan les­enda­hóp sem fylgdi honum gegnum þykkt og þunnt og sá snilli­gáfu hans.

Þótt þýð­ingar hans væru merkar, var ég alltaf að vona að hann gæti lagt þær til hliðar um stund og ein­beitt sér að frum­sömdum verkum, og raunar tal­aði hann um það við mig ein­hvern­tíma í vetur að hann hygð­ist gera einmitt það. Eitthvað mun hann hafa átt í hand­rað­anum af ljóðum þegar hann lést, og væri for­vitni­legt að sjá þann afrakstur á bók ef hand­ritið hefur verið svo langt komið. Hann sagði mér reyndar fátt eitt um það, og tal­aði að jafn­aði lítið um verk sín. Og hann var ekki gef­inn fyrir að fara í fjöl­miðla (hann kall­aði þá mjöl­fiðlur) og básúna út mik­il­vægi sitt.

Ég vil að lokum þakka Ísaki fyrir þá ein­stöku vin­áttu sem hann gaf mér þegar best lét á milli okkar. Hann var marg­brot­inn maður og stór í sniðum, og hann var líka stór­skáld, eitt okkar stærstu skálda á hvaða tíma sem miðað er við.

En líf hans var flókið og oft á tíðum langt frá því að vera auð­velt, stundum fannst manni að hann gerði sér erf­ið­ara fyrir en nauð­syn­legt var, en hann fór alltaf sínar eigin leiðir, hvað sem á gekk.

Ein­hvern­tíma sagði Halldór Laxness: Stór­skáld er maður sem hefur ratað í miklar raunir, og þessi orð nóbels­skálds­ins má vel heim­færa upp á Ísak Harð­ar­son.“