Í febrúar 2023 rifjaði Mannlíf upp eitt dularfyllsta flugslys Íslandssögunnar, Glitfaxaslysið árið 1951, þar sem 20 manns lét lífið en flugvélin fannst aldrei. Um var að ræða svokallaðan Baksýnisspegil þar sem gömul fréttamál voru rifjuð upp. Ekki óraði blaðamanni Mannlífs fyrir því sem gerðist í kjölfar Baksýninsspegilsins en glænýjar upplýsingar tóku að berast Mannlífi varðandi hið dularfulla flugslys.
Hér fyrir neðan má sjá seinni kaflann í fréttaskýringu um slysið og hinar nýju upplýsingar sem litu dagsins ljós í kjölfar Baksýnisspegilsins en hún birtist í tölublaði Mannlífs árið 2023. Fréttaskýringarnar birtast óbreyttar frá 2023.
Annar kafli
Mannlíf hefur að undanförnu fjallað um eitt dularfyllsta samgönguslys Íslandssögunnar, Glitfaxaslysið 1951. Komið hafa fram nýjar upplýsingar en Mannlíf ræddi við Nikulás Sveinsson sem var staddur í flugturninum í Keflavík daginn sem flugvélin fórst. Heyrði hann allt sem fram fór á milli turnsins í Reykjavík og þess í Keflavík, flugmanni Glitfaxa var boðið í þrígang að lenda á Keflavíkurflugvelli en afþakkaði í öll skiptin. Þá uppljóstraði Mannlíf einnig um kafara sem segist hafa fundið flakið, en neitar að gefa upp nákvæma staðsetningu. Nú er sem sagt komið að næsta kafla í umfjölluninni, en þar kemur aftur ýmislegt nýtt og forvitnilegt í ljós.
Kynntist aldrei föður sínum
Sigurbjörg Sigurbjörnsdóttir var í móðurkviði þegar faðir hennar, Sigurbjörn Meyvantsson, fórst en hann var einn 17 farþega í Glitfaxa, Dakota-flugvél Flugfélags Íslands sem fórst árið 1951.
Í viðtali við Mannlíf segir Sigurbjörg föður sinn hafa verið þekktur sölumaður hjá Ásbirni Ólafssyni og hann hafi verið staddur í Vestmannaeyjum þennan örlagaríka dag, 31. janúar fyrir 72 árum, í söluferð. Móðir hennar var að bíða eftir að fá föður hennar heim og notaðist við útvarpstæki þar sem hægt var að stilla inn á talstöðvasamskipti. „Hún er að fylgjast með þessu í gegnum útvarpið, hvar hann er á leiðinni. Hún heyrir þetta þannig. Svo allt í einu sló þögn á allt,“ sagði Sigurbjörg, en sú þögn hefur í raun varað allar götur síðan. Ættingjar þeirra sem fórust velta því enn fyrir sér hvað hafi í raun komið fyrir Glitfaxa, en flakið hefur aldrei fundist, ekki opinberlega að minnsta kosti.
Eldri systir Sigurbjargar var á þrettánda ári þegar slysið varð, en hún lést fyrir stuttu. „Hún var mjög frökk. Hún tók þetta slys auðvitað nærri sér eins og gefur að skilja og hún vildi fá að vita eitthvað meira. Hún tók vinkonu sína með sér og fór á Lækjargötu þar sem Flugfélag Íslands var til húsa og stóð þar úti á gólfi og var spurð hvaða erindi hún ætti þangað. Þá hóf hún upp raust sína og sagði: „Ég vil fá að vita hvað varð um Glitfaxa!“. Hún var þá spurð af hverju hún væri að spyrja um það. Þá sagði hún: „Pabbi minn var í flugvélinni“. Og þá sló bara þögn á allt starfsfólkið á skrifstofunni. Og hún fékk engin svör.“
Að sögn Sigurbjargar hafði slysið auðvitað gríðarleg áhrif á fjölskylduna. „Jú, ég er náttúrlega yngst og kynntist aldrei pabba, en systur mínar mundu báðar eftir honum.“
Enn fremur segir hún að þöggun hafi alla tíð einkennt málið. „Þetta var aldrei neitt rætt að ráði. En stundum, þegar það var gert, þá var það oft rætt heima hjá mér, svona áður en mamma mín lést.“
Sigurbjörg segist vilja vita hvar flugvélina sé að finna þótt hún vilji ekki að það verði hróflað við henni, en árið 2011 fór hún ásamt um það bil 20 öðrum ættingjum þeirra sem létust í slysinu, út á Faxaflóa með blómsveiga til að minnast slyssins á 60 ára afmæli þess.
„Mér þætti mjög vænt um að fá að vita það,“ sagði hún aðspurð hvort hún myndi vilja vita hvar flugvélarflakið væri að finna. „En ekki það að það eigi eitthvað að hrófla við þessu, ekki að okkar hálfu.“
Hefur fengið nákvæma staðsetningu á flakinu
Miklar vangaveltur eru um nákvæma staðsetningu flaks Glitfaxa sem fórst árið 1951 ásamt öllum innanborðs, 20 manns. Kafari sem Mannlíf ræddi við segist hafa farið niður að því en vill ekki gefa upp nákvæma staðsetningu. Þá telur þyrluflugmaður sig hafa séð flak við Straumsvík árið 1978. Sérfræðingur í flakaköfun sem Mannlíf ræddi við dregur í efa að um flak Glitfaxa hafi verið um að ræða, þótt hann útiloki ekkert.
Þyrluflugmaðurinn
Fyrrverandi þyrluflugstjóri hjá Landhelgisgæslunni, Benóný Ásgrímsson, segir í samtali við Mannlíf að hann hafi árið 1978 séð flak flugvélar í Straumsvík. „Ég get ekki staðfest að ég hafi séð flak Glitfaxa, en ég sá eitthvað sem líktist flugvél, skammt undan Straumsvík. Þetta voru mjög sérstök skilyrði, glampandi sól og algjört logn,“ sagði Benóný og bætti því við að þetta hafi verið í kringum 1978. „Ég lét vita af þessu á sínum tíma, lét loftferðaeftirlitið vita, minnir mig.“
Kafarinn
Mannlíf birti frétt á dögunum þar sem sagt var frá kafara nokkrum sem sagðist hafa kafað niður að flaki Glitfaxa, en vildi ekki gefa nánari upplýsingar um staðsetninguna. Ástæðan er sú að hann vildi ekki að „einhverjir kjánar færu að hræra í þessu“ en stjúpmóðir hans missti föður sinn og föðurbróður í slysinu.
Lögreglumaðurinn
Þá ræddi Mannlíf við lögreglumanninn og köfunarsérfræðinginn Arnar Þór Egilsson, sem sérhæfir sig í að leita að flökum, en hann hefur kafað í um 20 ár. Sagðist hann draga í efa að mennirnir sem talað er um hér að framan, hafi fundið flak Glitfaxa þótt hann útiloki það ekki. Segist hann ekki hafa heyrt af flaki í námunda við Straumsvík, en að nokkur flök séu vissulega í Faxaflóa, önnur er en flak Glitfaxa. „Ef að hann sá flak þar, hlýtur það að hafa verið á miklu grunnsævi. Ef við skoðum það, þá erum við til dæmis með annað flugvélarflak, Northrop-vélina sem er í Skerjafirði, en hún er frá því í stríðinu, sem sagt fyrir tíma Glitfaxa. Og það flak er á 12 til 14 metra dýpi og það er ekki séns að sjá það nokkurn tímann. En svo er, við Álftanes, flak breskrar herflugvélar af gerðinni Lockheed Ventura, sem fórst í stríðinu líka. Hún er alveg í tætlum. Ég kafaði sjálfur að því flaki og þar er bara ekkert að sjá.“ Arnar Þór segir að miðað við sjónstefnu Glitfaxa sem flugvélin átti að vera í þegar sambandið rofnaði, þá hafi hún farið í sjóinn þar sem er um 30-35 metra dýpi. „Jú, það er mikið þannig séð, en miðað við tæknina í dag þá er þetta ekki ómögulegt.“
Vill skoða svæðið betur
Arnar Þór segist hafa fengið ábendingu um flak Glitfaxa fyrir nokkrum árum. „Fyrir nokkrum árum fékk ég ábendingu um það að flak Glitfaxa væri að finna undan ströndum Kúagerðis. Og mér var gefinn ákveðinn punktur og fullyrt við mig að þarna væri vélin. Ég fór út að leita og ég tók Side Scan-sónar með mér og kortlagði svæðið alveg. Og ég sá ekki neitt. Bara alls ekki neitt. En nú er ég mjög vanur að leita að svona löguðu, en ég myndi ekki segja að mínar mælingar eða mín leit hafi verið 100 prósent, því að ef við tökum þessa sviðsmynd sem átti sér stað undan ströndum Álftaness, að þá er ekkert eftir. Þegar ég notaði Side Scan-sónarinn við leit að því flaki sá ég ekki neitt, en ég vissi að þarna var eitthvað, því ég hafði kafað þangað niður. Þannig að það sem ég á eftir að gera í raun og veru er að kíkja á þennan stað þar sem fullyrt var við mig að flakið væri og fara með fjarstýrða myndavél þangað niður og athuga hvort sá staður reynist réttur. Við erum ekkert að leita að vél sem er í heilu lagi, þetta eru bara bútar eða brot. Allt álefni er bara farið í gegnum tíðina. En það geta alltaf verið einhverjir hlutir eftir eins og lendingarbúnaður og svo er eitt sem fer aldrei og það eru mótorarnir.“
Hvað varðar fullyrðingu kafarans um að hann hefði kafað að flakinu, segir Arnar Þór að hann verði að heyra frekar um það til þess að trúa því: „Ég leyfi mér að draga þetta í efa. Segðu mér aðeins meira svo ég, sem er kafari sem leitað hefur að flökum og fundið þau, geti fengið að vita þetta. Mér finnst þetta bara ótrúverðugt.“ Þegar blaðamaður segir honum að kafarinn hafi ekki viljað segja hvar flakið væri að finna því stjúpmóðir hans hefði misst föður sinn og frænda í slysinu og vilji ekki að „hrært“ væri í þessu, sagðist Arnar Þór skilja það. „Það er alveg fullkomlega skiljanlegt og hann hefur sínar ástæður, en eins og ég segi, þá vil ég enn þá svolítið draga þetta í efa. Ég hef heyrt svona sögur í gegnum þennan bransa í gegnum árin, en þar sem ég hef kafað niður að flökum, þar eru myndir og fleira skilurðu? Ekki segja mér að það sé flak einhvers staðar í sjónum og þú viljir ekki að neinn kafi þangað því þú viljir ekki að neinn hrófli við því, því þetta sé vot gröf.“ Sagði Arnar einnig að hann skilji þá ættingja sem vilji fá að vita hvar flakið sé að finna, svo það fái frið í sálina. „Þá væri þetta bara staður í sjónum þar sem fórust 20 manns og ég veit að þeir kafarar sem ég þekki að minnsta kosti, þeir myndu fullkomlega virða þetta.“
Áður en samtali blaðamannsins við Arnar Þór lauk vildi hann koma því á framfæri að það „gæti vel verið að flakið sé löngu fundið“ en að hann hefði heyrt svo margar svipaðar sögur í gegnum tíðina að hann þurfi sönnun svo hann trúi því. „Og ég er ekki sá eini, heldur ættingjarnir líka. Ég vil slá á samsæriskenningar, ég vil slá á eitthvað sem er ekki satt,“ sagði Arnar Þór að lokum en hann heldur út frábærri heimasíðu þar sem hann fjallar um skips- og flugvélaflakaköfun við Íslandsstrendur.
Mýtu eytt
Allt frá því að Glitfaxi, flugvél Flugfélags Íslands fórst þann 31. janúar 1951 í slæmu veðri, hafa ættingjar og vinir þeirra sem létust í slysinu, velt fyrir sér ástæðunni fyrir slysinu. Ýmsar kenningar hafa verið á lofti í gegnum árin, en engin almenn niðurstaða fengist enn.
Ein af kenningunum var sú að vélin hefði orðið bensínlaus og því hrapað í Faxaflóa. Mannlíf hefur rætt við nokkra ættingja þeirra sem létust og hafa þeir flestir heyrt minnst á þessa kenningu, en samkvæmt gögnum um slysið frá 1951, er þetta ekki rétt. Nógu mikið eldsneyti var á vélinni til að endast í um tvo og hálfan klukkutíma til viðbótar.
Samkvæmt skjölum frá árinu 1951, sem Mannlíf fékk að blaða í á Þjóðskjalasafni Íslands, kemur fram að nægilegt eldsneyti hafi verið í vélinni. Í niðurstöðu rannsóknar á slysinu segir: „Eldsneytisforði flugvélarinnar var 600 U.S. gallon af bensíni fyrir flugtak til Sauðárkróks, fyrr um daginn, en ekkert eldsneyti var síðan látið á flugvélina, eða áður, en hún hóf flug til Vestm.eyja. Bensínmagn þetta nægði til þessara 2ja flugferða og 2 - 2,5 klst. að auki.“
Aðrar niðurstöður voru eftirfarandi:
- Flugvélin var í flughæfu ástandi og skjöl hennar í lagi.
2. Réttindi flugstjórans náðu til þessarar tegundar flugvélar og skírteini hans var í gildi en réttindi aðstoðarflugmanns náðu ekki til þessarar tegundar flugvéla, en skírteini hans var í gildi.
3. Þungi flugvélarinnar við flugtak í Vestmannaeyjum var innan leyfðs hámarksþunga og hleðslumarkið innan tilskilinna takmarka.
4. Í flugvélinni voru öll nauðsynleg radíó-tæki, en sérstakur loftskeytamaður var ekki með, enda ekki venja í innanlandsflugi.
Vitnisburður starfsmanna flugturnsins í Keflavík
Mannlíf ræddi á dögunum við Nikulás Sveinsson sem staddur var í flugturninum í Keflavík daginn sem Glitfaxaslysið átti sér stað. Sagðist hinn 94 ára fyrrverandi rafvirki á Vellinum, muna hvert einasta orð sem fór á milli flugturnanna í Reykjavík og Keflavík og vita að flugmaður Glitfaxa hafi í þrígang neitað að lenda í Keflavík, þrátt fyrir ítrekanir um að ekki væri hægt að lenda í Reykjavík sökum veðurs.
En ef gögn um málið eru skoðuð má sjá að Bandaríkjamennirnir tveir, Robert H. Bauerle og Harry Jacob Getz, sem störfuðu í flugturninum í Keflavík þann 31. janúar 1951, neituðu fyrir svokölluðum lögreglurétti, að hafa boðið Glitfaxa að lenda og er það þvert á það sem Nikulás sagði Mannlífi. „Aðspurður skýrir hann svo frá, að flugturninn hér hafi ekki beðið þá að aðstoða hina óþekktu flugvél,“ stendur í skýrslu lögregluréttarins sem Mannlíf hefur skoðað. Sagði hann að flugturninn hafi einungis verið beðinn um að svipast um eftir tveimur flugvélum, en þeir hafi bara séð aðra þeirra. Ekki gátu þeir vitað hvora vélina þeir sáu.
Stangast þessi vitnisburður Bandaríkjamannanna algjörlega á vitnisburð Nikulásar. Ættingjar þeirra sem létust í flugslysinu, hafa sumir talað um ákveðna þöggun um slysið. Að ekki hafi komið fram nákvæmlega hvað gerðist þennan örlagaríka dag fyrir 72 árum, en bent hefur verið á að faðir flugmannsins, Ólafs Jóhannssonar, hafi verið þingmaðurinn og fyrrverandi ráðherrann Jóhann Þ. Jósefsson frá Vestmannaeyjum, en hann var meðal annars samgöngu- og iðnaðarmálaráðherra frá 1949-1950. Skal það látið ósagt hvort þessi tengsl hafi haft einhver áhrif á vitnisburði Bandaríkjamannanna tveggja, en þau eru áhugaverð.
Athugasemdir