Hulin ráðgáta í Tver-skógum: Saga yfirgefinnar hvelfingar

Á níunda ára­tug síð­ustu aldar reis óvænt risa­vaxin hvelf­ing úr trefja­plasti djúpt í skógum Tver-hér­aðs í Rúss­landi. Enginn virt­ist vita með vissu hvers vegna hún var þar eða hvert hlut­verk hennar átti að vera. Í ára­tugi varð þessi dul­ar­fulla bygg­ing, sem gekk ein­fald­lega undir nafn­inu Kúlan, að sér­kenni­legu aðdrátt­ar­afli fyrir alls kyns fólk, allt frá jeppa­mönnum og göngu­fólki til tón­list­ar­manna, lista­fólks, hippa og sam­sær­is­kenn­ing­arsmiði. Þegar hún hrundi loks árið 2021 lauk löngu ævi­skeiði þessa óvenju­lega kenni­leitis, sem nú lifir aðeins áfram í minn­ingum og brotum á skóg­ar­botn­inum. Rúss­neski fjöl­mið­ill­inn Meduza fjall­aði um málið nýverið.

Kúlan stóð á afskekktu rjóðri sem aðeins var hægt að nálg­ast eftir krók­óttar leiðir um skóga og smá­þorp. Þar sem áður blasti við 18 metra breið hvelf­ing, sem margir sóttu heim af for­vitni eða lotn­ingu, eru nú aðeins dreifð brot úr trefja­plasti.

Óvissan um upp­runa hennar kveikti ímynd­un­ar­aflið. Sumir töldu hana hafa tengst sov­éskum hern­að­ar­til­raunum, aðrir sögðu hana vera ósam­hverfa svörun Sov­ét­ríkj­anna við Strategic Defense Ini­ti­ative-áætlun Banda­ríkj­anna, tál­beita sem ætlað var að draga að sér skot­hríð óvin­ar­ins frá loft­varna­kerfum í kalda stríð­inu og enn aðri töldu þetta vera hluta af yfir­gefnu bygg­ing­ar­verk­efni hers­ins. Heima­menn og fyrr­ver­andi starfs­menn opin­berra stofn­ana gáfu ólíkar skýr­ingar, allt frá því að hún hefði átt að vera dans­salur yfir í að vera veð­ur­hlíf fyrir hern­að­ar­leg loft­net með sér­staka hljóð­vist. Í rann­sókn rúss­neska slúð­ur­blaðs­ins Komsomol­skaya Pravda var vitnað í heima­menn sem full­yrtu að her­inn hefði varpað risakúl­unni úr þyrlu, ann­að­hvort fyrir slysni á æfingum eða af ásettu ráði í æfinga­flugi áður en haldið var á úti­lok­un­ar­svæðið í Tsjerno­byl.

„Þetta var helgistaður“

Hver sem sann­leik­ur­inn var, hafði Kúlan ein­stakt aðdrátt­ar­afl. Hún varð fljótt vin­sæl meðal fólks sem leit­aði að óvenju­legum stöðum. Þar var gist, kveikt upp í, spilað á hljóð­færi og haldnir tón­leikar. Sérstök hljóð­vist hvelf­ing­ar­innar heill­aði marga, og margir lýstu upp­lifun­inni inni í henni sem nán­ast and­legri.

Fyrst kom jeppa­fólk, síðan hjól­reiða­fólk og göngu­hópar. „Þetta var helgi­staður,“ segir Vitaly Balykin, leið­sögu­maður frá bænum Kimry. „Fyrir tíu árum, ef þú varst á leið til Dubna, þá varðstu að sjá Kúluna.“

Hann man eftir staðnum áður en veggjakrot og rusl tóku yfir. Eitt sinn hittu hann fólk sem hafði gist inni í hvelf­ing­unni í óveðri og hitað te yfir eldi. Annað sinn mætti hann ungum hippum sem höfðu kveikt kerti og prófað hljóð­vist­ina með flautum og bjöllum. „Hljóðin voru ólýs­an­leg,“ rifjar hann upp.

Árið 2012 kom Alexey Reznikov, þá eðl­is­fræði­nemi, fyrst að Kúlunni eftir að hafa lesið um hana á bloggi. Hann og kærasta hans gistu þar í tjaldi. Hún, sem sjaldan söng, fór allt í einu að syngja. Sú upp­lifun varð kveikjan að tón­leikum sem Reznikov skipu­lagði síðar, þar sem yfir hund­rað manns komu saman í við­burð­inum Venju­legt krafta­verk: sin­fónía í Kúlunni, með tón­list, ljóðum, dansi og mynd­list.

Eftir það urðu tón­leikar reglu­legir. „Ég er ekki hneigður til dul­hyggju,“ sagði Reznikov, „en Kúlan… maður vildi með­höndla hana eins og eitt­hvað and­legt.“

Hnignun og endalok

Árið 2014 ristu með­limir mót­or­hjóla­klúbbs nafn sitt í hvelf­ing­una með keðju­sög, sem vakti mikla reiði. Sjálf­boða­liðar reyndu að hreinsa og mála yfir, en skemmd­irnar héldu áfram. Smám saman fór Kúlan að klofna og síga í mýr­ina. Árið 2021 hrundi hún loks.

Mynd: Wikimedia Commons

„Það er synd að hún skuli vera farin,“ segir Val­ent­ina, sem bjó í Lartsevo í nær 30 ár. „Eins og eitt­hvað hafi verið tekið.“

Íbúar þorp­anna sem fólk fór um á leið­inni að Kúlunni fundu líka fyrir breyt­ing­unum. Sumir nýttu brot úr hvelf­ing­unni í húsa­skjól fyrir dýr eða hug­leiddu að selja minja­gripi. Eldri kona, Lida, sem átti Kúlu-segul, sagði ein­fald­lega: „Hún var góð Kúla. Fólk kom, spil­aði á gít­ara, en braut svo allt.“

Einn heima­maður, Misha, telur að í raun hafi verið tvær slíkar hvelf­ingar, fluttar á stað­inn í þyrlu snemma á níunda ára­tugnum. Önnur brotn­aði, hin átti að verða menn­ing­ar­hús fyrir ungt fólk. Eftir Tsjernóbýls­slysið 1986 hafi fjár­mun­irnir horfið annað.

„Fyrir okkur var hún ekk­ert stór­mál,“ segir hann. „Fólk fór þangað til að tína sveppi, fela sig fyrir rign­ing­unni eða hlusta á berg­málið.“

Hér fyrir neðan má sjá nokk­urra ára gam­alt mynd­skeið þar sem tveir menn kanna kúl­una.