Vilja setja hagsmuni barna í fyrsta sæti

Dóms­mála­ráðu­neytið hefur gefið út nýja reglu­gerð sem kveður á um að hags­munir barns­ins skuli ávallt hafðir að leið­ar­ljósi við úrlausn umsókna um alþjóð­lega vernd. Reglu­gerðin, sem nýverið var und­ir­rituð, markar tíma­mót þar sem þetta er í fyrsta sinn sem heild­stæðar reglur eru settar um sér­stakt hags­muna­mat barna í flótta­manna­kerf­inu hér á landi.

Reglu­gerðin byggir á ákvæðum útlend­inga­laga sem tóku gildi í mars árið 2023. Þar var laga­skylda lögð á ráð­herra að útfæra slíkt mat, en hún hefur nú verið virkjuð í fyrsta skipti.

Fyrir gild­is­töku nýju reglu­gerð­ar­innar og laga­breyt­ing­anna árið 2023 voru íslensk lög og fram­kvæmd stjórn­valda tals­vert óskýr­ari. Þótt meg­in­reglan um að „hags­munir barns­ins skulu hafðir að leið­ar­ljósi“ hafi verið til staðar í útlend­inga­lögum og Barna­sátt­mála Sam­ein­uðu þjóð­anna, skorti opin­ber og sam­ræmd við­mið um hvernig ætti að fram­kvæma þetta mat í reynd.

Rík áhersla á fylgdarlaus börn og fjölskyldueiningar

Meðal helstu ákvæða nýju reglu­gerð­ar­innar er sér­stök vörn fyrir við­kvæma hópa:

• Sér­kröfur um máls­með­ferð fylgd­ar­lausra barna til að tryggja vel­ferð þeirra og öryggi.
• Aukin vernd fjöl­skyld­unnar með áherslu á rétt­inn til fjöl­skyldu­sam­ein­ingar.
• Samræmt og gegn­sætt mat á þörfum barns­ins í öllu ferl­inu.

„Hags­munir barna og fjöl­skyldna eiga alltaf að vera leið­ar­ljósið. Með þess­ari tíma­bæru reglu­gerð tryggjum við hag þeirra þegar þau sækja um alþjóð­lega vernd,“ segir Þorbjörg S. Gunn­laugs­dóttir, dóms­mála­ráð­herra, í til­kynn­ingu frá stjórn­völdum.

Unnið í sam­starfi við barna­vernd­ar­yf­ir­völd

Við gerð reglu­gerð­ar­innar var tekið mið af reynslu og verk­lagi Útlend­inga­stofn­unar og kæru­nefndar útlend­inga­mála. Þá var leitað sam­ráðs við mennta- og barna­mála­ráðu­neytið og text­inn aðlag­aður til að tryggja að fyllsta til­lit væri tekið til barna­vernd­ar­sjón­ar­miða.

Gert er ráð fyrir að reglu­gerðin muni sam­ræma stjórn­sýslu­hætti og auka fyr­ir­sjá­an­leika í málum barna í leit að vernd á Íslandi.

Gagnrýni á eldra lagaumhverfi og framkvæmd:

Engin sam­ræmd reglu­gerð eða við­mið

Í útlend­inga­lög­unum (nr. 80/2016) stóð að hags­munir barna skyldu tryggðir, en engin stjórn­valds­fyr­ir­mæli útskýrðu hvernig yfir­völd áttu að meta þá.

Þetta þýddi að mat á hags­munum barna var oft háð innra verk­lagi eða mati ein­stakra starfs­manna Útlend­inga­stofn­unar og kæru­nefndar útlend­inga­mála hverju sinni.

Óskýr rétt­ar­staða fylgd­ar­lausra barna

Ferlið í kringum mót­töku og hags­muna­gæslu fyrir fylgd­ar­laus börn þótti flókið og óskil­virkt.

Samstarf milli barna­vernd­ar­yf­ir­valda og útlend­inga­yf­ir­valda var ekki nægi­lega fast­mótað í reglu­gerð, sem gat valdið töfum og óvissu um hver bæri ábyrgð á vel­ferð barns­ins á meðan máls­með­ferð stóð yfir.

Mat á fjöl­skyldu­sam­ein­ingu ógegn­særra

Rétt­ur­inn til fjöl­skyldu­sam­ein­ingar og verndar fjöl­skyldu­ein­ing­ar­innar var dreg­inn upp í stórum dráttum í lög­unum, en án skýrra reglu­gerð­ar­á­kvæða skorti leið­bein­ingar um hvernig ætti að vega og meta rétt barna til að sam­ein­ast for­eldrum sínum á skjótan hátt.

Gagnrýni á „ósýni­leika“ barna í kerf­inu

Rann­sóknir og sam­an­tektir hags­muna­sam­taka sýndu að börn í fylgd for­eldra urðu oft „ósýni­leg“ í ferl­inu. Horft var á fjöl­skyld­una sem eina heild fremur en að sjón­ar­mið og sjálf­stæður réttur barns­ins væri skýr­lega met­inn í sam­ræmi við aldur og þroska.

Með breyt­ing­unum sem hófust með nýjum lögum í mars 2023 og þess­ari nýút­gefnu reglu­gerð er verið að eyða þess­ari óvissu og búa til fast og bind­andi verk­lag sem stjórn­völdum ber skylda til að fylgja í öllum málum.