Landhelgisgæslan fagnar 100 ára afmæli í miðju drama

Í dag fagnar Land­helg­is­gæsla Íslands 100 ára „og því ber að fagna, þótt vissu­lega séu það von­brigði að núver­andi Þór geti ekki komið til okkar hér í Eyjum vegna alþekktra aðstæðna eins og áætlað var,“ segir Íris Róberts­dóttir, bæj­ar­stjóra Vest­manna­eyja.

Hval­veiða­mót­mæl­and­inn Paul Watson og sam­tök hans, Captain Paul Watson Foundation, hafa látið mikið til sín taka við Íslands­stendur síð­ustu miss­eri. Skip sam­tak­anna, Bandero, sigldi inn í íslenska efna­hags­lög­sögu í lok júní með það yfir­lýsta mark­mið að stöðva hval­veiðar Hvals hf. og Krist­jáns Lofts­sonar.

Til stóð að fagna 100 ára afmæl­inu með tákn­rænum hætti í Vest­manna­eyjum í dag en þar sem verk­efni gæsl­unnar eru ávallt í for­gangi verður afmæl­inu fagnað síðar á árinu. Þetta kemur fram í til­kynn­ingu Land­helg­is­gæsl­unnar en rétt er að geta þess að und­an­farið hefur Land­helg­is­gæslan fylgst náið með skip­inu Bandero sem er komið hingað til lands á vegum hvala­frið­ar­sinn­ans Paul Watson til að stöðva hval­veiðar.

Fátækt en ört vax­andi sjáv­ar­pláss

Írís nefnir í opin­berum leið­ara sem birt­ist á síðu Vest­mann­eyja að árið 1920 hafi einn merkasti kafli sjó- og land­helg­is­sögu Íslands orðið þegar Björg­un­ar­fé­lag Vest­manna­eyja keypti skipið Þór. „Skipið varð fyrsta íslenska varð­skipið og var í senn ætlað til eft­ir­lits með fiski­mið­unum við landið og björg­un­ar­starfa, enda hvort tveggja bráð­nauð­syn­legt.

Kaupin á Þór voru gott dæmi um ein­stakan sam­taka­mátt sam­fé­lags­ins í Eyjum. Fátækt en ört vax­andi sjáv­ar­pláss, sem hafði horft upp á annað hund­rað ein­stak­linga drukkna við Vest­manna­eyjar á árunum 1901–1920, tók sig saman um að eign­ast skip sem gæti varið líf sjó­manna og hags­muni byggð­ar­lags­ins. Kaupin voru fjár­mögnuð að miklu leyti með sölu hluta­bréfa meðal Eyja­manna. Yfir 400 ein­stak­lingar í Vest­manna­eyjum keyptu hlut í Þór, en heim­ilin í bænum voru á þeim tíma aðeins um 500. Kaupin voru sam­eig­in­legt verk­efni alls sam­fé­lags­ins.

Með útgerð Þórs næstu árin sýndu Vest­mann­ey­ingar ein­stakt frum­kvæði. Lítið sjáv­ar­pláss tók að sér að sinna verk­efnum sem síðar urðu meðal mik­il­væg­ustu öryggis- og full­veld­is­verk­efna íslenska rík­is­ins: að gæta land­helg­innar, verja líf sjó­manna og tryggja rétt Íslend­inga yfir eigin fiski­miðum.

Þór sinnti björg­unum, eft­ir­liti og land­helg­is­gæslu af miklum krafti á árunum 1920–1926. Rekst­ur­inn var þó alla tíð erf­iður og úr varð að íslenska ríkið tók við skip­inu hinn 1. júlí 1926. Hin ein­staka saga Þórs, og upp­haf Land­helg­is­gæsl­unnar, minnir okkur á að mik­il­væg þjóð­ar­verk­efni geta átt rætur í stað­bundnu frum­kvæði, sam­stöðu og ábyrgð­ar­til­finn­ingu. Af þeim sökum skipa Vest­manna­eyjar og Björg­un­ar­fé­lag Vest­manna­eyja ávallt mik­il­vægan sess í sögu íslenskrar land­helg­is­gæslu sem Eyjamenn eru afar stoltir af.“