Rithöfundurinn og sagnfræðingurinn Valur Gunnarsson segir klíkuskap vera eitt stærsta mein íslensks samfélags og telur að hann hafi mótað allt frá atvinnulífi til stjórnmála og menningarlífs. Þetta kemur fram í ítarlegri Facebook-færslu þar sem hann veltir fyrir sér áhrifum frændhygli og tengslaneta á íslenskt samfélag.
Valur segir að flestir Íslendingar séu á einn eða annan hátt hluti af kerfinu.
„Klíkuskapur er kjarnamein íslensku þjóðarinnar. Og samt virðist ekkert hægt að gera. Öll erum við innvinkluð í þetta kerfi, öll höfum við grætt á því einhvern tímann, en sumir langtum meira en aðrir. Öll þekkjum við klíkubörn, teljum þau til vina.“
Hann segir að þeir sem fæðist inn í „réttu“ tengslin njóti forskots sem aðrir eigi erfitt með að vinna upp.
„Klíkubörnin fá samt tækifærin. Þegar sá sem er fæddur í djobbið sækir um stíga aðrir auðmjúkir til hliðar. Svona er þetta bara. Hinir fá kannski séns seinna. En sá séns kemur svo aldrei.“
Valur nefnir eigin reynslu sem dæmi um hvernig ætterni geti skipt máli á vinnumarkaði.
„Það er alveg sama hvert er litið, í menninguna, í menntunina, stjórnmál eða kvóta eða banka, æðstu stöðurnar og þær lægstu. Þegar ég sótti um vinnu hjá skipadeild Iceland Travel var það helst talið mér til tekna að amma mín hafi gengt sama starfi.“
Hann gagnrýnir einnig þá tilhneigingu að rekja árangur fólks fremur til ættar en eigin hæfileika.
„Þegar listamaður stígur fram eða deyr er reifað að hann hafi ekki haft hæfileikanna langt að sækja, fundinn er náskyldur eða jafnvel fjarskyldur ættingi sem allt er komið frá, þetta er í ættinni. Ekkert er áunnið. Fjölmiðlar taka undir, þegar stöðurnar erfast er heimurinn eins og hann á að vera.“
Í færslunni segir Valur að flokkakerfið hafi á sínum tíma bæst ofan á þetta fyrirkomulag og síðar hafi einkavæðing ekki leyst vandann heldur gert hann verri.
„Um miðja 20. öld bættist flokkakerfið við kastakerfið, þeir sem ekki voru vel ættaðir gátu kannski komist eitthvað með flokkshollustu, þó aldrei jafn langt og hinir sem fyrir voru. Frjálshyggjan átti svo að ráða á þessu bót, með því að einkavæða allt áttu verðleikar loksins að fá að ráða frekar en áskipaðarstöður. En verslunarfrelsið kom inn í klíkuveldið, fylgdi lögmálum þess og gerði það öllu verra.“
Að mati Vals gæti nánari tenging Íslands við Evrópu verið liður í að draga úr áhrifum klíkuskapar, þó hann telji að breytingar taki langan tíma.
„Sennilega mun taka margar kynslóðir að ráða á þessu bót. En ef það að ganga inn í stærra samfélag Evrópu er skref í rétta átt er til mikils að vinna. Og ef ekki, þá bjóðast þeim sem ekki eru á höfuðbólið fæddir hér í það minnsta mögulega fleiri kostir annars staðar.“
