Oddný Helgadóttir, dósent við Viðskiptaháskólann í Kaupmannahöfn (CBS), hefur hlotið hinn eftirsótta og virðulega ERC Starting Grant rannsóknarstyrk frá Evrópska rannsóknaráðinu samkvæmt viðtali við tímarit háskólans. Styrkinn fær hún til þess að leiða rannsóknarverkefnið Digital Interactions and the Rise of New Economic Ideas (DIRE), sem skoðar hvernig nýir aðilar á borð við hlaðvarpsstjórnendur, YouTube-stjörnur og netorðræða eru að grafa undan einokun hefðbundinna stofnana á efnahagslegri þekkingu.

Í áratugi hafa seðlabankar, háskólar og fjármálaráðuneyti ráðið því hvernig almenningur og stjórnvöld skilja hagkerfið. Þetta fyrirkomulag er hins vegar að breytast hratt þar sem stafrænir vettvangar móta nú hugmyndir fólks um verðbólgu, peninga og ríkisfjármál, oft fjarri viðteknum kenningum fræðasamfélagsins.

Oddný lauk doktorsprófi í stjórnmálafræði frá Brown University í Bandaríkjunum og starfar nú sem dósent við CBS í Kaupmannahöfn. Rannsóknir hennar liggja á mótum stjórnmálafræði og hagsögu. Hún er með óvenjulegan bakgrunn fyrir háskólaprófessor, en hún útskrifaðist með BA-gráðu í leiklist frá Listaháskóla Íslands áður en hún snéri sér alfarið að akademíunni.

Upphafið má rekja til kennslustofunnar

Oddný segir hugmyndina að verkefninu hafa kviknað í kennslustofunni fyrir um sex árum. Hún hafði kennt stjórnmálahagfræði í áratug og eytt miklum tíma í að útskýra flókin hugtök eins og pappírspeningakerfið (e. fiat currency), þar sem verðmæti gjaldmiðla byggir á trausti en ekki gulltryggingu.

„Allt í einu mættu nemendur í tíma með mjög ítarlegan skilning á þessu hugtaki. Þau vissu ekki bara hvað þetta var, heldur mættu þau með mjög mótaðar skoðanir á því hvað væri rétt og rangt við kerfið. Að baki þessum skoðunum leyndust heilu pólitísku og efnahagslegu heimsmyndirnar, sem margar voru mótaðar af áhuga á rafmynt (e. cryptocurrencies) eða öðrum netfyrirbærum,“ segir Oddný.

Þessi breyting sýndi að háskólar geta ekki lengur gefið sér að þeir séu fyrsti staðurinn þar sem fólk mótar sínar efnahagshugmyndir. Baráttan um hugmyndirnar hefst löngu fyrr.

Traustið hrundi í fjármálakreppunni

Rannsóknin byggir á þeirri þróun sem varð eftir fjármálakreppuna árið 2008. Kreppan skók traust almennings á hefðbundnum efnahagsstofnunum sem sáu hana hvorki fyrir né gátu útskýrt hana á fullnægjandi hátt. Á sama tíma var stafræna almannarýmið að breytast með tilkomu nýrra samfélagsmiðla.

Þegar traustið minnkaði nýttu nýir stafrænir leikarar tækifærið til að bjóða upp á aðrar útskýringar á því hvað fór úrskeiðis og hvað ætti að gera í framhaldinu.

Sem dæmi nefnir Oddný kenninguna um nútíma peningastefnu (MMT), sem lengi vel var jaðarhugmynd í akademíunni en varð mjög áberandi í gegnum blogg og netspjallborð. Þaðan rataði hún inn í bandaríska stjórnmálaumræðu og var rædd af áhrifamiklum stjórnmálamönnum á borð við Bernie Sanders og Alexandriu Ocasio-Cortez. Þegar verðbólga fór að vaxa hvarf pólitíski stuðningurinn hins vegar hratt, enda hafði kenningin veika stofnanastoð þegar farið var að vega og meta takmörk ríkisútgjalda.

Eins skoðar verkefnið rafkrónusamfélög og þær hugmyndir sem þar ríkja; svo sem gagnrýni á seðlabanka, tortryggni í garð ríkisins og þá hugmynd að hefðbundnir gjaldmiðlar séu í grunninn gallaðir.

Ekki rannsókn á falsfréttum

Oddný leggur ríka áherslu á að DIRE-verkefnið sé ekki tilraun til að flokka efnahagshugmyndir í „réttar“ eða „rangar“, eða stimpla stafræna umræðu einfaldlega sem falsfréttir.

„Markmiðið er ekki að ákveða hvaða skilningur á hagkerfinu er hinn rétti, heldur að skilja hvaða hugmyndir ná áhrifum, hvernig þær gera það og hvers vegna,“ segir Oddný.

Saga hagfræðinnar sýnir að ríkjandi kenningar hafa breyst mikið í gegnum tíðina og hugmyndir sem áður þóttu jaðarsjónarmið hafa oft ratað inn í meginstrauminn. Verkefnið mun því leitast við að afhjúpa hvað það er sem gerir efnahagslegan YouTube-notanda eða hlaðvarpsstjórnanda trúverðugan í augum almennings og hvernig þetta nýja, valdeflda stafræna samfélag virkar.

Hvað er ERC Starting Grant?

Styrkurinn er einn af virtustu styrkjum Evrópska rannsóknaráðsins (ERC) og er ætlaður vísindamönnum sem eru á fyrri stigum ferils síns.

Markhópur

• Snemmstigs vísindamenn (early-career researchers): Þeir sem eru tilbúnir að stofna sinn eigin rannsóknarhóp.
• Sjálfstæði: Fyrir vísindamenn sem vilja þróa sitt eigið sjálfstæða rannsóknarverkefni.

Styrkupphæð og tímalengd

• Fjárhæð: Allt að 1,5 milljónir evra
• Tími: Styrkurinn getur gilt í allt að 5 ár.

Hæfniskröfur og mat

• Fjölbreytni: Opið fyrir umsóknir á öllum rannsóknarsviðum.
• Valforsenda: Eina og afgerandi viðmiðið við matið á umsóknum eru vísindalegir yfirburðir (scientific excellence) rannsóknarinnar.