Danskur hagfræðingur segir krónuna hafa verið misheppnaða tilraun í heila öld

Danski hag­fræð­ing­ur­inn Lars Christensen segir íslensku krón­una hafa reynst Íslend­ingum illa og bendir á að verð­bólga hér á landi hafi verið marg­falt meiri en í Danmörku síð­ustu hund­rað ár. Hann telur að stjórn­mála­menn og Seðla­banki Íslands hafi í ára­tugi stuðlað að verð­bólgu með stefnu sem hafi grafið undan verð­gildi gjald­mið­ils­ins.

Christensen fjallar um málið í færslu á Facebook þar sem hann rifjar upp sögu íslenska seðla­banka­kerf­is­ins. Hann bendir á að árið 2027 verði öld liðin frá því að Lands­banki Íslands tók við hlut­verki seðla­banka lands­ins.

„Ísland hefur brátt haft sinn eigin seðla­banka í 100 ár, því miður hefur það ekki verið árang­urs­saga,“ skrifar Christensen.

Hann bendir á að Íslend­ingar þurfi nú um 18 íslenskar krónur til að kaupa eina danska krónu. Það hafi þó ekki alltaf verið þannig.

Fyrstu íslensku pen­inga­seðl­arnir komu út árið 1886 og voru prent­aðir í Danmörku. Á þeim var mynd Krist­jáns níunda Dana­kon­ungs. Danskur kon­ungur var á íslenskum seðlum allt til árs­ins 1931.

Frá árinu 1904 gegndi hinn einka­rekni Íslands­banki í raun hlut­verki seðla­banka og var krónan þá gull­tryggð. Fram til árs­ins 1920 fylgdi íslenska krónan þeirri dönsku nokkurn veg­inn í hlut­fall­inu einn á móti einum.

Árið 1927 tók rík­is­bank­inn Lands­banki Íslands við hlut­verki seðla­banka.

Verðlag hækkað 29.400-falt

Christensen segir verð­bólgu á Íslandi hafa verið að með­al­tali 11 pró­sent á ári frá 1926 til 2025, sam­an­borið við 3,7 pró­sent í Danmörku.

Á þessu tíma­bili hafi verð­lag á Íslandi hækkað 29.400-falt en aðeins 38-falt í Danmörku.

Hann segir ástandið hafa verið sér­stak­lega slæmt á átt­unda ára­tugnum. Vextir hafi verið ákveðnir af stjórn­mála­mönnum og rík­is­sjóður fjár­magnað fjár­laga­halla með yfir­drætti hjá Seðla­bank­anum.

Þegar laun hækk­uðu hafi krónan verið felld til að tryggja sam­keppn­is­stöðu útflutn­ings­greina. Raun­vextir hafi um langt skeið verið nei­kvæðir um 10 til 20 pró­sent.

Afleið­ingin hafi verið mikil aukn­ing pen­inga­magns í umferð. Frá 1970 til 1990 hafi breitt pen­inga­magn, svo­kallað M3, auk­ist að með­al­tali um 39 pró­sent á ári, á sama tíma og verð­bólga var 33 pró­sent.

Á verstu árunum, frá 1978 til 1983, hafi pen­inga­magnið auk­ist um 65 pró­sent á ári. Árið 1983, þegar verð­bólgan náði hámarki í 84 pró­sentum, hafi pen­inga­magnið auk­ist um 79 pró­sent.

Segir stjórnmálamenn hafa grafið undan krónunni

Christensen vísar í kenn­ingar banda­ríska hag­fræð­ings­ins Roberts Hetzel, sem starf­aði hjá banda­ríska seðla­bank­anum í Richmond í meira en fjóra ára­tugi.

Hetzel leggur áherslu á að reglur og vinnu­brögð seðla­banka ráði miklu um þróun verð­bólgu. Ef seðla­banki stendur fast gegn verð­bólgu­á­hrifum tíma­bund­inna áfalla, svo sem launa­hækk­ana eða hækk­andi fisk­verðs, ættu þau aðeins að hafa áhrif á verð­lagið í eitt skipti. Ef bank­inn bregst hins vegar við með því að auka pen­inga­magn í umferð geti tíma­bundið verð­bólgu­á­fall þró­ast í við­var­andi verð­bólgu.

Christensen segir Ísland hafa valið síð­ar­nefndu leið­ina í ára­tugi með því að bregð­ast við launa­kröfum, fjár­laga­halla og sveiflum í sjáv­ar­út­vegi með auknu pen­inga­magni.

Hann telur að þessi vinnu­brögð hafi ekki horfið að fullu og varar við því að fleiri seðla­bankar geti lent í svip­uðum aðstæðum vegna póli­tísks þrýst­ings.

Miklir fjár­laga­hallar og kröfur stjórn­mála­manna um að hafa áhrif á vexti geti grafið undan sjálf­stæði seðla­banka. Láti seðla­bank­arnir undan þrýst­ingnum og auki pen­inga­magn til að mæta útgjöldum rík­is­ins geti aðhald gegn verð­bólgu veikst.

Danska krónan kostaði áður 1,22 íslenskar krónur

Christensen bendir að lokum á hversu mikið íslenska krónan hefur veikst gagn­vart þeirri dönsku.

Þegar Lands­banki Íslands tók við hlut­verki seðla­banka árið 1927 kost­aði ein dönsk króna 1,22 íslenskar krónur. Í dag sam­svari það um 1.800 gömlum íslenskum krónum, en tveimur núver­andi krónum var skipt út fyrir hverjar 100 gamlar árið 1981.

Að mati Christensens sýni þró­unin hversu illa íslenska pen­inga­kerfið hafi staðið sig í að við­halda verð­gildi gjald­mið­ils­ins.