Lífshættulegu sjúkdómarnir sem enginn vill ræða

Það er auð­velt að horfa fram hjá myrkum hliðum sam­fé­lags­ins. Ótti og van­þekk­ing mótar barna­lega þjóð sem forð­ast að mæta stór­hættu­legum vanda­málum sem stofna tugum lífa í hættu ár hvert. Börnin okkar eru að deyja.

Ég fékk skila­boð frá systur minni, þar sem hún sagði mér frá því að sonur hennar hafi misst annan vin, hann var tví­tugur. Ef ég hefði fengið ein­hverju ráðið, hefðu við­brögð mín verið önnur. Ég hefði starað gap­andi á skjá­inn og velt vöngum yfir því hvað hafi komið fyrir dreng­inn, hvaða hræði­lega slys gæti tekið líf manns sem var rétt að byrja. Raunin var önnur, ég var ekki hissa og hvað þá gap­andi. Stað­reyndin er sú að tvær orsakir eru í yfir­gnæf­andi meiri­hluta dauðs­falla ungs fólks. Sjálfs­víg og mis­notkun áfengis eða fíkni­efna. Úrræði fyrir þá sem glíma við fíkn eða geð­sjúk­dóma eru nán­ast engin. Geðdeild Land­spít­al­ans er að hruni komin og bráða­mót­taka geðsviðs þekkt fyrir van­hæfni sína. Biðtími eftir aðstoð geð­læknis er ára­langur og sál­fræði­þjón­usta er fyrir þau efn­uðu. Fíknig­eð­deild og SÁÁ eru þeir tveir staðir sem ein­stak­lingur með fíkni­vanda getur leitað til. Sjúkra­húsið Vogur sem rekið er af SÁÁ er úrræði sem reynst hefur mörgum vel. Þar leggj­ast sjúk­lingar inn í afeitrun, en miðað er við um tíu daga dvöl. Eftir inn­lögn á Vogi er boðið upp á með­ferð, ýmist á göngu­deild eða inniliggj­andi. Báðir mögu­leik­arnir eru kostn­að­ar­samir enda fær SÁÁ aðeins hluta af rekstr­ar­kostn­aði sínum greiddan frá rík­inu.

Alls staðar þar sem veitt er geð­hjálp, grein­ing eða með­ferð eru langir biðlistar. Margir hafa misst lífið áður en hægt var að veita þeim nokkra aðstoð. Biðin var ein­fald­lega of löng.

Í ára­tugi hefur lausnin verið talin sú sama: Fang­els­is­dómar og for­varn­ar­starf þar sem ung­lingum er sýnd mynd af heila og þeim sagt að vera helst ekk­ert að nota fíkni­efni.

Ímyndum okkur aðstæður: Fjórtán ára drengur situr í skóla­stofu. Sýnd er glæru­sýn­ing sem fjallar um afleið­ingar þess að mis­nota fíkni­efni. Hann er með önnur lífs­mark­mið og sér ekki fyrir sér aðstæður þar sem hann leitar í slíkt. Eftir langa og leið­in­lega fræðslu gengur dreng­ur­inn út úr stof­unni og heldur áfram út í lífið sem hann er ákveð­inn í að sigr­ast í. Eftir nokkur ár láta geð­sjúk­dómar á sér kræla. Lífs­mark­miðin skipta ekki lengur máli og van­líðan tekur yfir­hönd­ina. Hann leitar svara en alls staðar er upp­bókað. Heim­il­is­læknir ávísar á hann þung­lynd­is­lyfjum, þau gera lítið gagn. Hann er rek­inn úr skóla fyrir slaka mæt­ingu og endar sem kassa­starfs­maður á bens­ín­stöð. Van­líð­anin er sterk, en lausn­irnar engar. Þegar hann finnur hálf­slítra vod­kaflösku í eigu for­eldra sinna er glæru­sýn­ingin löngu horfin úr minni hans. Óþrosk­aður fram­heil­inn telur ómögu­legt að nokkuð geti skaðað hann. Áfengið linar þján­ing­arnar og fljótt hefur hann þróað með sér fíkni­sjúk­dóm. Neyslan stig­magn­ast og vímu­efnin hætta að virka líkt og þau gerðu í upp­hafi. Dreng­ur­inn gefst upp.

For­varn­ar­fræðsla virkar ekki á ung­linga. Þeir eru ekki með þroska til þess að horfa á líf ann­arra sem farið hefur úrskeiðis og sjá ekki fyrir sér að slíkt hið sama geti auð­veld­lega komið fyrir þá sjálfa. Að grípa unga fólkið ef allt fer úrskeiðis er það eina sem hægt er að gera. Það er þó ekki mögu­leiki þegar úrræðin eru engin.

Lög­reglan fylgist grannt með fíklum, jafn­vel sér­sveit Rík­is­lög­reglu­stjóra. Eitt aðal­ein­kenni sjúk­dóms­ins er stjórn­leysi sem leiðir oft af sér smá­glæpi. Það eitt að vera fík­ill er refsi­vert sem varðar sektum og fang­els­is­vist. Ekki veit ég hver fékk þá hug­mynd að það væri lausn falin í því að stimpla fíkla sem glæpa­menn, en þessu hefur verið fylgt eftir í áraraðir. Ef þér er síend­ur­tekið sagt að þú sért glæpa­maður þá upp­li­f­irðu þig sem slíkan og fylgir því hlut­verki sem þér var úthlutað. Skuld­irnar fyrir glæp­ina sem framdir eru í hreinni örvænt­ingu safn­ast saman og gera hug­mynd­ina um betra líf enn þá langsótt­ari. Fíkni­efna­stríðið er löngu tapað. Efnin verða sterk­ari og fíkl­arnir verða fleiri. Börn og ung­menni deyja.

Í sex­tíu blað­síðna skýrslu heil­brigð­is­ráð­herra fyrir árið 2021 er einu sinni minnst á fíkla. Í fyr­ir­ferð­ar­lít­illi máls­grein er greint frá tutt­ugu millj­ónum sem settar voru í skaða­minnk­andi úrræði.

Á meðan situr heil þjóð við tölvu­skjá­inn og myndar sér skoðun á því hvort að Edda Falak sé guðs­gjöf eða svik­ari. Umræður um verð­hækkun á papriku og aðra smá­muni yfir­tekur lands­menn. Ríkar stelpur fá styrki til þess að fram­leiða sjón­varps­efni um for­rétt­inda­stöðu sína. Það er eng­inn að tala um alla þá sem létu lífið vegna van­getu stjórn­valda til að veita lífs­hættu­lega veiku fólki aðstoð að neinu leyti.