Segir alveg öruggt „að samfélagsmiðlarnir magna haturstjáningu“

Hatur er nýr íslenskur heim­ild­ar­þáttur er fjallar um upp­gang hat­urs­orð­ræðu á Íslandi og bakslagið sem orðið hefur í bar­áttu ýmissa minni­hluta­hópa á síð­ustu miss­erum. Leitast er við að svara spurn­ing­unni um hvernig bakslagið fór af stað, hvaðan hat­rið stafar og hvaða leið er út úr þess­ari stöðu.

Í nýjasta þætt­inum ræðir þátta­stjórn­and­inn, Ingileif Frið­riks­dóttir, við Berg Ebba rit­höf­und og uppi­stand­ara sem tjáir sig mikið um hætt­urnar er fylgja sam­fé­lags­miðlum:

Bakslag

„Annars vegar er alveg öruggt að sam­fé­lags­miðl­arnir magna hvers konar tján­ingu, þar á meðal hat­ur­stján­ingu, en áhrifin eru líka þau að þau afhjúpa hugs­anir sem hefðu ann­ars kannski grass­er­ast undir niðri,“ segir Bergur Ebbi og bætir þessu við:

„Við sjáum þau brjál­æð­is­legu áhrif sem sam­fé­lags­miðlar hafa haft á hvers konar sam­skipti, miðl­un­ar­leiðir, tján­ingu og í raun hvernig við upp­lifum sann­leik­ann, hvað er rétt og hvað er rangt.“.

Hatur er nýr íslenskur heim­ild­ar­þáttur um upp­gang hat­urs­orð­ræðu á Íslandi og bakslagið sem orðið hefur í bar­áttu ýmissa minni­hluta­hópa á síð­ustu miss­erum.

Þar er rætt við sér­fræð­inga, stjórn­mála­fólk og þau sem hafa orðið fyrir hat­urs­orð­ræðu, en auk þess er ljósi varpað á aukið aðgengi ungs fólks að hatri í gegnum sam­fé­lags­miðla og Bergur Ebbi rekur sögu lýð­ræðis á Vest­ur­löndum:

„Við erum búin að vera að malla með þetta lýð­ræð­is­konsept sem grunn­hug­mynd að okkar þjóð­skipu­lagi, alla­vega á Vest­ur­löndum, frá tíma frönsku stjórn­ar­bylt­ing­ar­innar. Við vitum að fyrir 200 árum síðan var kosn­inga­réttur ekki almennur og lýð­ræðið bara grunn­hug­mynd sem við höfum verið að malla með sem sósu, alltaf að henda nýjum inni­halds­efnum inn. Á ein­hverjum tíma­punkti komu elem­ent eins og kosn­inga­réttur kvenna og almenn­ari og víð­tæk­ari leiðir til að veita stofn­unum þjóð­fé­lags­ins aðhald.“

Sósan er að þykkna

Svo bæt­ist tæknin við og upp­lýs­inga­miðlun eykst og það verða miklar vend­ingar að mati Bergs Ebba er sam­fé­lags­miðl­arnir koma til sög­unnar:

„Á 20. öld kemur útvarp og sjón­varp sem urðu kannski með réttri eld­un­ar­að­ferð að góðum við­bótum við lýð­ræð­is­sós­una sem við vorum að búa til. Þó að tækninýj­ungar og þjóð­fé­lags­breyt­ingar feli í sér áskor­anir gagn­vart lýð­ræði hefur okkur tek­ist að blanda þessu inn í þetta þjóð­skipu­lag okkar. En svo urðu miklar vend­ingar. Fyrir tíu fimmtán árum koma snjall­tækin og sam­fé­lag­miðl­arnir inn. Við erum ekki að malla sömu sós­una lengur.“

Sam­fé­lags­miðl­arnir hafa valdið straum­hvörfum í upp­lýs­inga­veitu hjá fólki en einnig óreiðu; það varð þó ekki ljóst hve mikil áhrifin yrðu fyrr en löngu síðar.

„Í fyrstu held ég að við höfum hugsað þessa hluti sem hverja aðra við­bót við þetta þjóð­skipu­lag okkar og að við gætum hent þessu inn í sós­una sem við erum að malla en þegar lið­inn er þessi tími og við sjáum þau brjál­æð­is­legu áhrif sem sam­fé­lags­miðlar hafa haft á hvers konar sam­skipti, miðl­un­ar­leiðir, tján­ingu og í raun hvernig við upp­lifum sann­leik­ann, hvað er rétt og hvað er rangt.“

Sam­fé­lags­miðlar breyttu heim­inum

Segir Bergur Ebbi það vera ljóst að heim­ur­inn breytt­ist við til­komu sam­fé­lags­miðla og þar með sósan sem mallað hefur lengi í hinum litaglaða og risa­stóra potti alheims­ins og allra er honum tengj­ast að ein­hverju leyti, litlu leyti eða að miklu leyti:

„Þá held ég hrein­lega að við getum verið að nálg­ast þá nið­ur­stöðu að þetta sé eitt stærsta nýja inni­halds­efnið sem við höfum fengið í okkar þjóð­skipu­lag síðan við fórum að malla í þess­ari sósu. Ég held hrein­lega að það gæti verið heið­ar­legra að við­ur­kenna að við erum ekki að malla með sömu sós­una lengur.“

Einum fimmtán árum eftir til­komu Facebook erum við sem sam­fé­lag byrjuð að gera okkur grein fyrir alvar­leika máls­ins segir Bergur Ebbi og bætir þessu við:

„Annars vegar er alveg öruggt að sam­fé­lags­miðl­arnir magna hvers konar tján­ingu, þar á meðal hat­ur­stján­ingu, en áhrifin eru líka þau að þeir afhjúpa hugs­anir sem hefðu ann­ars kannski grass­er­ast undir niðri. Það er erfitt að svara í eitt skipti fyrir öll hvort þessi tækni hafi bein áhrif á hat­urs­hugs­anir sem slíkar en það er alveg öruggt að þær eru meira áber­andi og meira uppi á yfir­borð­inu.“

Hat­urs­orð­ræða er valda­tól

Hatrið sem kemur upp á yfir­borðið er notað sem valda­tæki ákveð­inna afla, sem ýta undir það til að styrkja mál­stað sinn og stöðu.

„Hat­urs­orð­ræða hefur verið valda­tól afla sem vilja berja niður raddir minni­hluta­hópa og brot­hættra hópa. Í gegnum tíð­ina hefur það verið aðferða­fræði sem er notuð til að ná völdum,“ segir hann.

Og fyrir slíka hat­urs­orð­ræðu eru sam­fé­lags­miðl­arnir áhrifa­mik­ill vett­vangur.

„Það hefur oft verið það fyrsta sem ákveðnir hópar gera til að ná völdum, að þagga niður í ákveðnum hópum. Þeir hafa haft ýmis tól til þess en nú eru komin sterk­ari tól til að gera það.“

Með þess­ari staf­rænu þróun mynd­ist líka ugg­væn­legt rof á milli kyn­slóða sam­kvæmt Bergi.

„Það sem við töpum við að fara of geyst í þessu er þetta sam­tal á milli kyn­slóða. Ef við sitjum ekki öll við sama borð, ef eldri kyn­slóðir eru skildar eftir, getum við ekki miðlað af okkar reynslu og þekk­ingu til ann­arra kyn­slóða og öfugt. Og yngri kyn­slóðir geta ekki tjáð okkur hvað þær eru að upp­lifa í sínum veru­leika.“

En Bergur trúir því ekki að fólk sé illt í grunn­inn.

„Ég held það sé ekk­ert of barna­legt að ganga út frá þeirri grunn­for­sendu að fólk sé almennt gott og sé ekki í grunn­inn hatur í hug. En það er margt í okkar sam­fé­lagi sem byrgir okkur sýn og jafn­vel dregur mennsk­una burt út okkur.“