Landsréttur hefur staðfest og þyngt dóm yfir Jóni Þór Dagbjartssyni í sjö ára fangelsi fyrir alvarlega tilraun til manndráps á fyrrverandi sambýliskonu sinni, Hafdísi Báru Óskarsdóttur. Í hlaðvarpinu Sterk saman lýsir Hafdís grófu andlegu og líkamlegu ofbeldi, skipulagðri einangrun og kerfisbundnum brestum þar sem hún fékk ekki nálgunarbann fyrr en eftir lífshættulega árásina.
„Ég var orðin svo einangruð og hann fylgdist með öllu sem ég gerði.“
Þau fóru einn daginn í bíltúr frá Akureyri til Vopnafjarðar að skoða jörð.
„Ég var orðin spennt fyrir því að komast aftur í sveit og vera með dýr. Þarna var ég ófrísk og við tókum ákvörðun um að flytja um haustið, þegar barnið væri aðeins búið að stækka og ég búin að jafna mig eftir fæðinguna.“
Hafdís gekk tvær vikur fram yfir og um leið og sonur þeirra kom í heiminn fór hann með þau austur.
„Ég var bara flutt í burtu og sett í einangrun í sveitinni fyrir utan Vopnafjörð. Hann fór í burtu að vinna og ég var ein með ungabarn, son minn og ekki búin að jafna mig eftir barnsburð.“
Ofbeldið versnaði bara. Hafdís segir frá því að hún hafi á einum tímapunkti gert allt sem hún gat til að vera leiðinleg í von um að hann færi sjálfviljugur.
„Ég var orðin versta útgáfan af sjálfri mér.“
Hafdísar lýsir atburðarásinni þar sem einangrun, stjórnun, andlegt og líkamlegt ofbeldi stigmagnast uns það endar með lífshættulegri árás.
Hafdís segir að hluti ofbeldisins hafi verið andlegt en ekki síður líkamlegt en andlega ofbeldið sé það sem situr fastast í henni. Þá hafi hann aðeins verið dæmdur fyrir tilraunina til að drepa hana.
Hafdís lifði af mjög alvarlega tilraun til manndráps en hennar ofbeldismaður bjó í húsinu fyrir ofan hana og gat því fylgst með öllum hennar ferðum.
„Ég fékk auðvitað ekki nálgunarbann því hann var ekki búinn að gera neitt nógu alvarlegt fyrr en hann reyndi að drepa mig.“
Landsréttur þyngdi dóm Jóns Þórs Dagbjartssonar þann 5. febrúar 2026. Dómurinn var þá hækkaður úr sex ára fangelsi í sjö ára fangelsi. Landsréttur taldi hafið yfir skynsamlegan vafa að ásetningur hans hefði staðið til þess að svipta Hafdísi Báru lífi. Síðar sama ár, í apríl 2026, hafnaði Hæstiréttur áfrýjunarleyfisbeiðni Jóns Þórs og stendur sjö ára dómurinn því óhaggaður.
Bakgrunnur og einangrun
Hafdís er sveitastelpa sem flutti til Akureyrar á unglingsárum og stundaði nám við VMA. Hún á barn úr fyrra sambandi og segist eiga í mjög góðum og dýrmætum samskiptum við fyrri mann sinn og eiginkonu hans.
Hún kynntist Jóni Þór Dagbjartssyni á landsmóti bifhjólamanna. Hann hafði áður hlotið dóm vegna brota á meðferðarheimilinu Árbót en gerði lítið úr því. Þau fluttu á jörð fyrir utan Vopnafjörð fljótlega eftir að hún fæddi son þeirra, sem leiddi til mikillar einangrunar hennar. Ofbeldið versnaði til muna eftir flutningana en Hafdís lýsir því að andlega ofbeldið hafi setið fastast í henni.
Hafdís fékk ekki nálgunarbann gagnvart manninum á þeim grundvelli að hann væri „ekki búinn að gera neitt nógu alvarlegt“ á þeim tímapunkti. Hann bjó í húsinu fyrir ofan hana og gat fylgst með öllum hennar ferðum. Sambandið endurskapast í alvarlegri tilraun til manndráps sem Hafdís lifði af.
Hvernig gerandinn nær stigvaxandi stjórn á þolandanum
Ofbeldissambönd einkennast sjaldnast af líkamlegu ofbeldi strax í upphafi samkvæmt leiðbeiningum lögreglu. Þau þróast oftast yfir í ákveðið ferli þar sem gerandinn nær stigvaxandi stjórn á þolandanum.
Hér eru helstu einkenni ofbeldissambanda eins og þeim er lýst í fræðum og reynslusögum brotaþola:
Einangrun
- Slitið á tengsl: Gerandinn reynir að stía þolandanum frá fjölskyldu, vinum og stuðningsneti.
- Búsetubreytingar: Oft er þrýst á að flytja á nýjan stað eða í sveit, líkt og í tilfelli Hafdísar, þar sem erfiðara er að sækja hjálp.
- Gagnrýni á aðra: Vinir og fjölskylda eru sögð vera „gagnvart sambandinu“ eða hafa slæm áhrif.
Stjórnun og eftirlit Stafrænt eftirlit: Fylgst er með samskiptum, samfélagsmiðlum, tölvupóstum og jafnvel staðsetningu í gegnum síma.
- Fjárhagslegt ofbeldi: Stjórnun á peningum, bankareikningum og atvinnuþátttöku þolanda svo hann verði fjárhagslega háður gerandanum.
- Sjálfsræði skert: Gerandinn ákveður hvað má klæðast, hvert má fara og við hvern má tala.
Andlegt og sálrænt ofbeldi
- Gaslýsing : Sannfæra þolanda um að upplifun hans, minni eða geðheilsa sé biluð. Þolandi fer að efast um eigin raunveruleika.
- Niðurlæging: Stöðug gagnrýni, uppnefni og dregið úr sjálfstrausti þolanda þar til honum finnst hann einskis virði.
- Sjálfsásökun: Þolandi er látinn trúa því að ofbeldið sé honum sjálfum að kenna (t.d. „ef þú hefðir ekki gert þetta, þá hefði ég ekki reiðst“).
Sveiflur og „Hveitibrauðsdagar“
- Ofbeldishringurinn: Sambandið einkennist af miklum sveiflum. Eftir ofbeldishrinur fylgir oft tímabil þar sem gerandinn sýnir eftirsjá, biðst afsökunar, gefur gjafir og lofar bót og betrun.
- Ástríðuþrungin byrjun: Í upphafi eru þessir menn oft mjög sjarmerandi, rómantískir og sambandið þróast óeðlilega hratt (oft kallað love bombing).
Ógn og hræðsla
- Líkamsmál og hótanir: Gerandinn notar ógnandi augnaráð, öskur eða skemmir hluti (t.d. kýlir hnefa í vegg) til að sýna mátt sinn án þess að snerta þolandann.
- Hótanir um skaða: Hótað er að skaða þolandann, börnin, gæludýr eða svipta sig lífi ef þolandinn fer.
Miskabætur
Jóni Þór Dagbjartssyni var gert að greiða Hafdísi Báru Óskarsdóttur 3,1 milljón króna í miskabætur.
Ákvörðun Héraðsdóms Austurlands um upphæð miskabótanna stóð óraskað og var staðfest af Landsrétti þegar fangelsisdómurinn yfir honum var þyngdur. Auk miskabótanna var honum gert að greiða allan sakarkostnað málsins, sem nam rúmum 15 milljónum króna í héraði, ásamt rúmlega 5 milljónum króna í áfrýjunarkostnað fyrir Landsrétti.
Mál Hafdísar Báru Óskarsdóttur er eitt skýrasta og umtalaðasta dæmið um kerfislæga bresti í kringum beitingu nálgunarbanns á Íslandi. Reynslan af Vopnafjarðarmálinu varð beinn hvati að mikilli samfélagslegri umræðu og lagabreytingum til að vernda brotaþola betur.
Synjun á vernd - ekki „nægilega alvarleg“ brot
Kjarni gagnrýninnar í máli Hafdísar snýr að því að henni var synjað um nálgunarbann þar sem lögregla mat fyrri atvik svo að maðurinn hefði „ekki gert neitt nógu alvarlegt“. Aðeins nokkrum klukkustundum eftir lokasynjunina lét hann til skarar skríða og reyndi að ráðast á hana með lífshættulegum afleiðingum. Þetta sýndi fram á hversu hættulegt það er þegar kerfið bókstaflega bíður eftir því að líkamlegt ofbeldi eigi sér stað áður en brugðist er við.
Vanmat á nauðungarstjórnun og andlegu ofbeldi
Íslensk löggjöf og lögregla höfðu lengi tilhneigingu til að mæla hættu út frá líkamlegum áverkum fremur en sálrænu ofbeldi og stjórnun. Mál Hafdísar sýndi fram á mikilvægi þess að lögregla kunni að lesa í einkenni nauðungarstjórnunar (e. coercive control), svo sem einangrun á afskekktum stöðum, afbrýðisemi og stafrænt eftirlit. Þessi einkenni eru oft áreiðanlegustu vísbendingarnar um að banvænt ofbeldi sé í uppsiglingu.
Skortur á virku eftirliti
Sú staðreynd að gerandinn bjó í húsinu beint fyrir ofan Hafdísi og gat fylgst með hverju skrefi hennar undirstrikaði veikleika nálgunarbanns eins og það var útfært. Jafnvel þótt banni hefði verið komið á, skorti lögreglu tól til að fylgja því eftir í rauntíma. Þetta kallaði á harða gagnrýni frá brotaþolum og mannréttindasamtökum sem bentu á að nálgunarbann væri aðeins „pappírsgagn“ án rafræns eftirlits.
Lagabreytingar í kjölfarið: Rafrænt eftirlit
Mál eins og Vopnafjarðarmálið leiddu til þess að kallað var eftir svokallaðri „austurrískri leið“ og auknum verndarúrræðum. Þessi þrýstingur skilaði sér í nýjum og strangari lögum um nálgunarbann og brottvísun af heimili (lög nr. 43/2026), þar sem heimilað var að skylda gerendur í rafrænt eftirlit (svo sem með ökklabandi) til að tryggja að þeir rufu ekki bannsvæði.
Lögreglan hefur gerbreytt áhættumati í heimilisofbeldismálum með því að færa fókusinn frá einstaka líkamlegum áverkum yfir í heildstætt mat á hegðunarmynstri og stjórnun. Þessi þróun miðar sérstaklega að því að grípa snemma inn í mál áður en þau stigmagnast í banvænt ofbeldi.
Helstu breytingarnar fela í sér:
Innleiðing á „átta stiga tímalínunni“
Lögreglan hefur innleitt og frætt framlínufólk um sérstaka átta stiga tímalínu fyrir manndrápsmál í nánum samböndum. Þetta tól hjálpar lögreglumönnum að átta sig á hvar par er statt í ofbeldishringnum. Tímalínan greinir ferlið allt frá upphaflega stjórnunartímabilinu (e. coercive control), í gegnum einangrun og hótanir, og til lokaatburðarins.
SARA-áhættumatið (Spousal Assault Risk Assessment)
Lögreglan styðst við hinu gagnreynda SARA-áhættumatsverkfæri. Í stað þess að spyrja aðeins út í atvikið sem kallað var út vegna, greinir lögreglan nú bakgrunnsþætti gerandans:
- Glímir gerandi við fíkniefna- eða áfengisvanda?
- Hefur hann sögu um ofbeldi gegn öðrum eða fyrri mökum?
- Er andlegri heilsu hans ábótavant eða sýnir hann merki um aukna nauðungarstjórnun?
- Ásamt því að meta sérstaklega hvort brotaþoli sé í viðkvæmri stöðu eða einangraður.
Áhersla á nauðungarstjórnun (Coercive Control)
Áður fyrr þurftu að vera sýnilegir áverkar til að mál fengju háan forgang. Nú er litið á andlegt ofbeldi, einangrun, hótanir og stafrænt eftirlit sem jafn alvarleg hættumerki. Rannsóknir sýna að kerfisbundið andlegt ofbeldi er mun sterkari vísbending um yfirvofandi lífshættu en einstaka líkamleg átök.
Þverfagleg eftirfylgni og upplýsingagjöf
- Samstarf á vettvangi: Lögregla og félagsráðgjafar vinna nú náið saman. Ef annað hvort lögregla eða félagsþjónusta telur hættu til staðar er farið í skipulagðar eftirfylgniheimsóknir eða símtöl skömmu eftir útkall til að endurmeta ástandið.
- Gagnadeiling: Unnið er að því að taka niður veggi á milli heilbrigðiskerfisins og lögreglu. Þetta tryggir að ef einstaklingur leitar mikið á bráðamóttöku vegna grunsamlegra áverka, sé sú vitneskja nýtt í heildrænu áhættumati.
Athugasemdir