Systurnar Sigríður Björnsdóttir og Svava Brooks hafa í tvo áratugi unnið að því að færa samtal um áföll, kynferðisofbeldi gegn börnum, taugakerfið og líkamsmiðaðar aðferðir nær almenningi. Blaðamaður ræddi við þær þar sem þær líta til baka yfir eigið líf, stofnun og þróun Blátt áfram samtakanna, áhrif ACE-rannsókna og nýtt sameiginlegt námskeið þar sem EMDR og TRE mætast. Rauði þráðurinn er skýr: það sem þær lærðu af eigin reynslu vildu þær breyta í þekkingu sem gæti hjálpað öðrum.

Hverjar eru Svava Brooks og Sigríður Björnsdóttir?

Svava og Sigríður eru tvíburasystur sem ólust upp í Reykjavík og Mosfellsbæ. Þær lýsa sér sem nánum systrum, drifnum af keppnisskapi, íþróttaanda og sterkri þörf fyrir að halda áfram, jafnvel þegar lífið var erfitt. Sú reynsla varð síðar hluti af leit þeirra að skilningi, úrvinnslu og leiðum til að miðla þekkingu áfram.

Svava Brooks er vottaður TRE-kennari og leiðbeinandi og hefur unnið með TRE-ráðgjöf frá 2017 og bandvefslosun frá 2024. Hún hefur leitt sjálfshjálparhópa, unnið að forvörnum gegn kynferðisofbeldi í fimmtán ár og býður upp á fræðslu um áhrif streitu og áfalla á heilsu og líðan.

Sigríður Björnsdóttir er sálfræðingur, EMDR-meðferðaraðili og handleiðari. Hún hefur starfað á einkareknum sálfræðistofum frá útskrift frá HR árið 2018, er í reglulegri handleiðslu og sækir markvisst endurmenntun í EMDR. Hún sérhæfir sig í úrvinnslu áfalla, flókinna áfalla og áfallastreituröskunar, og vinnur helst með áföll í æsku, fíknivanda og tengslavanda. Hún hefur einnig unnið að forvörnum gegn kynferðisofbeldi á börnum í um tuttugu ár og vinnur í dag aðallega með EMDR-lotumeðferð.

Í samtalinu kemur fram að báðar höfðu lengi lifað í hlutverkum sem samfélagið verðlaunar: að vera duglegar, bera ábyrgð, vinna mikið og halda áfram. Undir niðri voru skömm, sorg, vanlíðan og afleiðingar erfiðrar æsku.

Blátt áfram: þegar persónuleg reynsla varð að samfélagsverkefni

Blátt áfram varð til úr þeirri skýru tilfinningu að börn ættu ekki að bera ábyrgð á því að vernda sig gegn kynferðisofbeldi. Svava kynntist fræðsluefni frá bandarísku samtökunum Darkness to Light og sá viðtal við Angelu Shelton í Oprah Winfrey þar sem hún fann sterkt að það mætti og þyrfti að tala um þetta upphátt. Hún hafði sjálf upplifað að ef hún hefði haft orð, leiðbeiningar eða fullorðinn einstakling sem kunni að bregðast við, hefði hún hugsanlega leitað sér hjálpar fyrr.

Úr þessu varð samstarf systranna. Þær fengu efni þýtt og aðlagað, leituðu stuðnings hjá UMFÍ, ráðuneytum, fyrirtækjum, stofnunum og grasrótarfólki, og komu meðal annars bæklingi um sjö skref til verndar börnum inn á heimili landsins. Síðar þróaðist starfið í fyrirlestra, námskeið, leiðbeinendaþjálfun, fræðslu fyrir sveitarfélög og efni sem byggði sífellt meira á íslenskum tölum, rannsóknum og veruleika.

Þær leggja áherslu á að forvarnir séu ekki eitt námskeið eða eitt samtal, heldur endurtekin menntun og menning. Sum sveitarfélög skildu það vel og fengu fræðslu reglulega fyrir starfsfólk sem vann með börnum og unglingum. Markmiðið var alltaf það sama: að fullorðnir yrðu meðvitaðri, hugrakkari og betur í stakk búnir til að grípa inn í og standa vörð um börn.

ACE-rannsóknin og lífsgæði

ACE-rannsóknin, sem skoðar tengsl erfiðrar reynslu í æsku við heilsu, lífsgæði og velferð síðar á ævinni, varð mikilvægur þáttur í skilningi systranna þegar þær kynntust dr. Vincent Felitti og ACE-rannsókninni árið 2006. Upprunalegan titil rannsóknarinnar má þýða sem „Tengsl misnotkunar í æsku og erfiðleika á heimili við margar helstu dánarorsakir á fullorðinsárum“. Rannsóknin var birt árið 1998 og byggði á gögnum frá um 17.000 þátttakendum. Í BA-námi sínu í sálfræði gerði Sigríður íslenska ACE-rannsókn ásamt tveimur samnemendum, með 570 þátttakendum, þar sem ACE-stig voru borin saman við lífsgæði og stöðu fólks í endurhæfingu og daglegu lífi.

Niðurstöðurnar spegluðu það sem upphafleg ACE-rannsókn dr. Vincent Felitti og samstarfsfólks hafði sýnt: erfið reynsla í æsku getur haft djúpstæð áhrif á lífsgæði, heilsu og velferð síðar.

Ofbeldið í æsku og leiðin út úr áfallinu

Systurnar tala opinskátt um að hafa orðið fyrir kynferðisofbeldi í æsku og að lengi hafi þær ýtt reynslunni frá sér. Þær segja ekki ítarlega frá atvikunum sjálfum í þessu viðtali, heldur beina sjónum frekar að afleiðingunum: skömm, vanlíðan, flótta í vinnu, hlutverk, drykkju eða stöðugt drif eða flótta. Þær lýsa því hvernig líkaminn og hugurinn héldu áfram að bregðast við eins og hættan væri enn til staðar, jafnvel þegar þær voru orðnar fullorðnar og komnar í öruggari aðstæður.

Leiðin út var ekki ein aðferð heldur langt ferli. Hópastarf með konum sem höfðu lifað af kynferðisofbeldi, Stígamót, lestur, meðferð, fræðsla, áfallavinna, EMDR, TRE, öndun, íhugun og líkamleg meðvitund urðu allt hluti af ferlinu. Báðar leggja þær áherslu á að heilun hafi ekki falist í því að „hugsa sig“ út úr öllu, heldur að læra að hlusta á líkamann, skilja taugakerfið, hægja á sér, setja mörk og mæta sjálfum sér með meiri mildi.

Líkamsmiðaðar aðferðir: TRE, EMDR og taugakerfið

Það kemur fljótt í ljós í viðtalinu hversu mikilvægar líkamsmiðaðar aðferðir eru til að losa um streitu, áföll og varnarviðbrögð. Svava talar sérstaklega um TRE, eða aðferð þar sem náttúrulegur skjálfti líkamans er virkjaður á öruggan og meðvitaðan hátt. Hún útskýrir að skjálfti sé ekki endilega merki um veikleika, heldur geti hann verið leið taugakerfisins til að losa spennu og komast aftur í jafnvægi. Þess vegna þurfi fólk að læra að treysta líkamanum, fara hægt og vera samferða honum í stað þess að fara fram úr sér.

Svava orðar þessa reynslu þannig: „Ég áttaði mig á því að líkaminn var ekki óvinur minn og ekki eitthvað sem ég þurfti að óttast. Þegar ég lærði að hlusta á hann fór ég að skilja betur hver ég er og í því fólst styrkur minn.“

Sigríður tengir þetta við EMDR og áfallafræði. Hún lýsir því hvernig EMDR hjálpaði henni að finna að það sem hafði gerst væri ekki að gerast lengur: „ljónið“ væri farið. Í sameiginlegri nálgun þeirra skiptir öryggi mestu máli. Áfallameðferð á ekki að yfirþyrma fólki eða ýta því aftur inn í streitu, heldur hjálpa því að finna að það ráði við það sem kemur upp. Tvíhliða örvun EMDR og náttúrulegur skjálfti TRE geta þannig, hvor á sinn hátt, hjálpað líkama og huga að vinna úr gömlum varnarviðbrögðum.

Sigríður lýsir sinni reynslu á svipaðan hátt: „Ég áttaði mig á því að áfallið var ekki lengur að gerast, þótt líkami minn hefði lengi brugðist við eins og hættan væri enn til staðar. Þegar ég fékk að vinna úr reynslunni með öryggi og samkennd fann ég að ég hafði bæði fleiri leiðir og meiri styrk en ég hafði áður trúað.“

LÍKAMINN MAN

Systurnar hafa í sameiningu útbúið námskeið út frá sinni áfallanálgun. LÍKAMINN MAN heitir námskeiðið og sameinar EMDR-hópameðferð, TRE, öndun og bandvefslosun. Námskeiðið er ætlað fólki sem upplifir streitu, kvíða, verki eða líkamleg einkenni og vill læra að vinna með taugakerfið á öruggan og styðjandi hátt. Þar fá þátttakendur aðferðir til að losa um spennu, vinna með kveikjur og auka líkamsvitund, ró og tengingu við sjálfa sig.

Um námskeiðið segja þær saman: „Með LÍKAMINN MAN viljum við hjálpa fólki að skilja að líkaminn man ekki bara sársaukann, hann man líka leiðina heim í öryggi, ró og tengingu.“

Áherslan er á lítinn hóp, öryggi, virðingu og hagnýt verkfæri sem fólk getur nýtt áfram eftir námskeiðið.

Í lokin stendur eftir að starf systranna hefur alltaf snúist um valdeflingu: að fólk geti fengið hjálp, lært á eigin líkama og taugakerfi, aukið lífsgæði sín og átt gott líf þrátt fyrir erfiða reynslu. Lokaorð þeirra eru einföld og vonarrík: það er aldrei of seint að byrja að vinna með taugakerfið og þannig auka lífsgæði sín.