Að koma nafnlaus fram

Dómur Hér­aðs­dóms Reykja­víkur í máli Atla Rafns Sig­urðs­sonar leik­ara gegn Leik­fé­lagi Reykja­víkur og Kristínu Eysteins­dóttur leik­hús­stjóra vekur áleitnar spurn­ingar um MeToo-bylt­ing­una. Undir myllu­merk­inu #metoo stigu íslenskar konur úr ýmsum atvinnu­greinum fram og greindu, nafn­laust, frá kyn­bundnu og kyn­ferð­is­legu ofbeldi. Þeirri spurn­ingu er ósvarað hvort hreyf­ing­unni hafi verið ætlað að tryggja að konur gætu sann­ar­lega stigið fram og sagt frá í skjóli nafn­leyndar eða hvort til­gang­ur­inn var að vekja umræðu sem yrði til þess að þær gætu stigið fram undir nafni, án þess að þurfa að ótt­ast um afleið­ing­arnar.

„Kvörtun eða ábend­ing um ein­elti, kyn­ferð­is­lega áreitni eða annað ofbeldi á vinnu­stöðum er alvar­legt eðlis. Þess vegna hafa verið settar ítar­legar reglur um skyldur atvinnu­rek­enda við með­ferð slíkra mála,“ segir í dómi hér­aðs­dóms í umræddu máli en það var höfðað af Atla Rafni eftir að honum var sagt upp störfum hjá Borg­ar­leik­hús­inu 16. des­em­ber 2017. Ástæðan voru ásak­anir á hendur leik­ar­anum um kyn­ferð­is­legt ofbeldi, m.a. frá starfs­mönnum leik­húss­ins. LR og Kristín voru dæmd til að greiða Atla Rafni sam­tals 5,5 millj­ónir í bætur.

Í dóm­inum kemur fram að Per­sónu­vernd hefði kom­ist að þeirri nið­ur­stöðu að „mót­taka kvart­ana í trausti trún­aðar og nafn­leyndar, með­ferð þess­ara upp­lýs­inga hjá Borg­ar­leik­hús­inu og synjun þess að upp­lýsa stefn­anda um nöfn kvar­tend­anna hafi sam­rýmst lögum um per­sónu­vernd.“ Því hefði leik­hús­stjóra verið óheim­ilt að upp­lýsa stefn­anda um hvaða ein­stak­lingar hefðu borið hann sökum. Dómurinn komst hins vegar að þeirri nið­ur­stöðu að leik­hús­stjóra hefði átt að vera ljóst að upp­sögnin myndi valda Atla Rafni tjóni.

„Samkvæmt regl­unum bar stefndu við með­ferð máls­ins án tví­mæla að gæta að hags­munum hlut­að­eig­andi starfs­manna og þar með talið að gefa stefn­anda kost á að koma sjón­ar­miðum sínum á fram­færi. Að því búnu bar að gera ráð­staf­anir til að stöðva hegð­un­ina, ef hún átti við rök að styðj­ast, sem og að koma í veg fyrir að hún end­ur­tæki sig. Til þess að koma sjón­ar­miðum sínum á fram­færi bar stefndu að upp­lýsa stefn­anda um það hvers eðlis ásak­an­irnar væru sem borist höfðu, og enn fremur gefa honum kost á að breyta hegðun ef um slíkt væri að ræða,“ segir í dóm­inum.

Haft var eftir Kristínu að þeir fjórir ein­stak­lingar sem hefðu starfað í leik­hús­inu á þessum tíma og leitað til hennar vegna hegð­unar Atla Rafns hefðu sagst upp­lifa mik­inn ótta og van­líðan við að mæta til vinnu vegna nær­veru leik­ar­ans. Þeir ótt­uð­ust að verða fyrir reiði í sam­fé­lag­inu og um starfs­frama sinn. Dómurinn gefur engar vís­bend­ingar um það hvernig sætta eigi þau sjón­ar­mið sem þarna koma fram; trúnað gagn­vart þolendum ann­ars vegar og mögu­leika meints ger­anda til að bera hönd fyrir höfuð sér hins vegar.

Eftir að nið­ur­staða í mál­inu lá fyrir sagð­ist lög­maður Atla Rafns í sam­tali við Frétta­blaðið von­ast til að það yrði öðrum stjórn­endum áminn­ing til fram­tíðar. For­svars­menn Borg­ar­leik­húss­ins ákváðu hins vegar að áfrýja og sögðu í til­kynn­ingu að nið­ur­staðan „skap­aði sér­tækar skyldur vinnu­veit­enda gagn­vart meintum ger­endum umfram þolendur.“ Þá væri nú einnig uppi óvissa um hvort vinnu­veit­endum væri yfir­höfuð heim­ilt að taka við kvört­unum í trún­aði og hvernig bregð­ast ætti við.

Þannig sitja þær spurn­ingar eftir hvort nafn­lausar ásak­anir hafi eitt­hvert gildi og hver vilji lög­gjafans er í þessum efnum.

Nýjar leikreglur?

Við með­ferð máls­ins fyrir dómi sagði Atli Rafn að MeToo-bylt­ingin hefði orðið til þess að nýjar leik­g­reglur giltu í sam­fé­lag­inu. Vísir.is hafði eftir leik­ar­anum að honum hefði verið haldið í algjöru myrkri um ásak­an­irnar sem hefðu orðið til þess að honum var sagt upp. Upp­sögnin hefði haft gríð­ar­leg áhrif á hann per­sónu­lega og atvinnu­mögu­leikar hans væru nú í „rusl­flokki“.

Atli Rafn vildi ekki kann­ast við þá hegðun sem á hann var borin en sagð­ist kann­ast við eina „lyga­sögu“ sem var meðal þeirra frá­sagna sem settar voru fram undir merkjum MeToo. Sagan hefði verið á þá leið að hann hefði verið drukk­inn við tökur á kvik­mynd og stungið tung­unni upp í með­leikkonu sína. Hann hefði fengið þau svör frá leik­hús­stjóra að sagan sú væri ekki ástæða upp­sagn­ar­innar en sjálfur taldi hann sög­una örugg­lega hafa haft áhrif.

Steinunn Ólína.

Steinunn Ólína Þor­steins­dóttir var meðal þeirra sem tjáðu sig opin­ber­lega um málið og sagði MeToo-bylt­ing­una til lít­ils ef konur gætu nú ekki án ótta og kvíða komið fram undir nafni. „Ef ekki, verður þetta mál aldrei leyst og mann­orð Atla Rafns eyði­lagt fyrir lífs­tíð á afar vafasömum for­sendum. Sem er ólíð­andi og svo­kall­aðri MeToo-bylt­ingu til háð­ungar,“ sagði hún á Facebook áður en dómur féll.

Þórdís Elva Þor­valds­dóttir, rit­höf­undur og bar­áttu­kona, not­aði hins vegar tæki­færið til að gagn­rýna dóma­fram­kvæmd­ina í kyn­ferð­is­brota­málum. „Nú eru [Atla Rafni] dæmdar hærri bætur en nokkur nauðg­un­ar­brota­þoli í sögu lands­ins hefur fengið. Hærri en 17 ára stúlka sem var haldið fang­inni og nauðgað heila helgi. Hærri en allir hópnauðg­un­ar­þolendur Íslands, líka þær sem smit­uð­ust af ólækn­andi sjúk­dómi við ofbeldið. Hærri en allir sem hafa verið mis­not­aðir og sviptir æsku sinni. Burtséð frá sekt eða sak­leysi ein­stakra manna er þessi heild­ar­mynd ramm­skökk.“

Sjá einnig: Atli fær 5,5 millj­ónir í bætur