Guðni minnir á mikilvægi íslenskunar: „Þannig heldur hún styrk sínum“

Forseti Íslands setti Alþingi í dag.

Klukkan 14:00 í dag setti Guðni Th. Jóhann­es­son, for­seti Íslands, 154. lög­gjaf­ar­þing Alþingis. Í ræðu sinni snerti Guðni á ýmsum hlutum og má þar á meðal nefna stjórn­ar­skránna, íslenskt mál og fjöl­menn­ing­ar­sam­fé­lagið.

Hægt er að lesa ræðu Guðna hér fyrir neðan:

Ágætu alþing­is­menn!

Ég býð ykkur vel­komna til þings og óska ykkur góðs gengis í mik­il­vægum
störfum. Fram undan er anna­samur tími að vanda, að mörgu að hyggja þegar
horft er fram á veg. Þennan þing­vetur og allt næsta ár er einnig margs að
minn­ast ef horft er um öxl. Þannig er vel við hæfi að nefna það hér á hinu háa
Alþingi að árið 2024 verða rétt þús­und ár liðin frá því að merk þing­ræða var
flutt, ef marka má Heimskringlu Snorra Sturlu­sonar. Einar Þveræ­ingur mælti þá
gegn þeirri ósk Ólafs helga Nor­egs­kon­ungs að fá Grímsey til eignar og hafa rök
Einars eins og Snorri skráði þau lengi lifað, verið nýtt í sjálf­stæð­is­bar­áttu og
póli­tískum rök­ræðum; þótt kóngur væri ágætur gætu aðrir verri komið í hans
stað, ánauð sú myndi aldrei hverfa af þessu landi og myndi mörgum
kot­bónd­anum þykja þröngt fyrir dyrum. Einar vildi samt góð sam­skipti við
valdið ytra og Snorri líka ef út í það er farið; þeir voru engir ein­angr­un­ar­sinnar.
Fyrir þús­und árum urðu einnig þau tíð­indi að Þorgeir Hávars­son safn­að­ist
til feðra sinna, megi trúa Fóst­bræðra sögu. „Aldregi skyldi góður drein­gur láta
þá skömm af sér spyrj­ast að kjósa frið ef ófriður var í boði.“ Þetta er Þórelfur
móðir hans látin segja í Gerplu, snilld­ar­legu verki Halldórs Laxness í anda
forn­sagn­anna. Aumri aðdáun and­hetj­unnar Þorgeirs á valdi má halda á lofti nú
um stundir þegar ráða­menn í Rúss­landi reyna að sýna mátt sinn og megin með
því að ráð­ast með ofbeldi inn í grann­ríki.

Þannig teng­ist for­tíð nútíð og fleiri tíma­mót bíða á þessum vetri. Fimmta
jan­úar verða 150 ár liðin frá því að Kristján IX. Dana­kon­ungur stað­festi
stjórn­ar­skrá um hin sér­stak­legu mál­efni Íslands, þau grunn­lög sem okkur voru
færð að utan þegar landið til­heyrði Dana­veldi.

Annarra og enn merk­ari straum­hvarfa þarf að minn­ast eftir þing­frestun
eða þar um bil, ef að líkum lætur. Sautj­ánda júní 2024 verða 80 ár liðin frá
stofnun lýð­veldis á Íslandi. Full­veldi var áður fengið en eftir var að færa
þjóð­höfð­ingja­valdið hingað til fram­búðar. Það var gert og ný stjórn­ar­skrá
sam­þykkt. Áfram bar hún þess þó skýr merki að eiga rætur í kon­ungs­ríki, vera
samin fyrir kon­ungs­ríki. Enn var því mikið verk að vinna í stjórn­ar­skrár­málum.
Það fannst for­seta hins nýja lýð­veldis og þing­heimi öllum, almenn­ingi og
lög­spek­ingum sömu­leiðis.

Að síð­ustu nefni ég kafla­skil sem eru okkur næst í tíma. Fyrsta jan­úar
2024 verða 30 ár liðin frá því að samn­ing­ur­inn um Evrópska efna­hags­svæðið tók
gildi. Satt er það sem Sigurður Líndal sagði skömmu síðar, að „[ö]nnur eins
breyt­ing hefur ekki orðið á íslenzkri lög­gjöf síðan á 13. öld þegar Járnsíða og
síðar Jónsbók voru lög­leiddar“.

Satt er það líka að síð­ustu ára­tugi hefur Ísland ger­breyst að mörgu leyti.
Nú er stór hluti íbúa lands­ins af erlendu bergi brot­inn. Fólk sækir hingað vinnu
eða skjól og sé vel að verki staðið verður sam­fé­lagið fjöl­breytt­ara og fal­legra,
öfl­ugra og fram­sækn­ara. Um leið þurfum við að tryggja að ein­ing ríki um
grunn­stoðir okkar, mál­frelsi og athafna­frelsi hvers og eins, rétt­ar­ríki og sam­hjálp
– sam­fé­lag þar sem fólk getur sýnt hvað í því býr, sjálfu sér og öðrum til heilla,
en fær líka þá aðstoð sem þörf krefur hverju sinni.

Samtímis má efla þá þætti í menn­ingu okkar og mann­lífi sem geta
sam­einað flesta íbúa lands­ins. Við eigum tungu­mál sem gerir okkur kleift að
skilja það sem var skráð á bók­fell fyrir nær þús­und árum, Heimskringlu og
Fóst­bræðra sögu, Járnsíðu og Jónsbók og allan okkar menn­ing­ar­arf í ald­anna
rás. Í þá íslensku taug vefj­ast sífellt nýir og ferskir þræðir; þannig heldur hún
styrk sínum í bráð og lengd.

Ágætu alþing­is­menn: Þessi sann­indi hafa aðrir orðað mun betur en ég.
Ísak Harð­ar­son var eitt mesta trú­ar­skáld okkar tíma á Íslandi en orti ann­ars um
allt milli him­ins og jarðar. Heyrið hvernig hann lýsir mætti máls­ins í kvæð­inu

Til móts við Orð og fer ég hér með hluta þess:

Þegar Ingólfur Arnarson hélt burt
af þeirri kringlu er menn byggðu á hans tíð
og sigldi með fólk sitt og fé á vit lands­ins
er hermt var að lægi yst í norðri
þá hélt hann ekki til móts við land
– heldur Orð.

Þrjóskt sigldi skipið
öldu eftir öldu eftir
öld eftir öld,
ell­efu hund­ruð ár.
Djarft sigldi skipið …
Og hér
siglum við enn
djúpan geim­inn á bláum hnetti
knúnum sól­vindum
til móts við Orð.

Þannig orti skáldið og megi orðin og málið lifa áfram. Öll getum við lagt
okkar af mörkum og sjálf­sagt er að rík­is­valdið sé í far­ar­broddi. Í stjórn­ar­skrá
mætti vera kveðið á um það sem segir nú þegar í lögum, að íslenska er
þjóð­tunga Íslend­inga og opin­bert mál á Íslandi. Ályktun þess efnis gæti jafn­vel
þótt við hæfi á afmæl­is­ár­inu fram undan. Best væri líka að opin­ber fyr­ir­tæki
hefðu íslenskt mál ætíð í for­grunni, á flug­völlum, hjá stofn­unum og hvar­vetna.
Lítt stoðar að kvarta undan því að alþjóða­málið enska sæki á ef við sjálf gerum
því óþarf­lega hátt undir höfði en látum okkar eigin tungu liggja í lág­inni.
Svo verðum við að gera þeim sem hingað flytja betur kleift að læra
íslensku, bjóða fleiri nám­skeið og náms­efni, sýna jafn­vel aukna lip­urð og aðstoð
á starfs­vett­vangi. Það kæmi okkur öllum til góða.
Virðu­legu alþing­is­menn: Vita­skuld mætti gera ýmis­legt annað að
umtals­efni. Að svo ótal­mörgu er að hyggja í flóknu þjóð­fé­lagi. Og þegar allt
kemur til alls varðar meiru hvað við segjum við hvert annað heldur en á hvaða
máli.

Nú við upp­haf þings lýsi ég því þeirri von að ykkur megi auðn­ast að vinna
vel í þágu lands og þjóðar. Vissu­lega á þingið að vera vett­vangur ágrein­ings og
átaka ef svo ber undir. Vissu­lega getur verið að ein­hverjum þyki orð Bríetar í
lag­inu um Esjuna eiga vel við, að við förum „eftir ein­breiðum vegi sem liggur í
öfuga átt“ og „allt er síend­ur­tekið, samt er svo mikið ósagt“. Engu að síður má
vona að góður andi ríki hér, að virð­ing verði borin fyrir ólíkum sjón­ar­miðum, að
þing­menn geti notið ljúfra stunda milli stríða, slegið á létta strengi og fundið að
þrátt fyrir allt er það mun fleira sem sam­einar okkur í þessu landi en það sem
sundrar okkur.

Að svo mæltu bið ég ykkur öll að minn­ast fóst­urjarð­ar­innar með því að
rísa úr sætum.