„Þó að allir ráðleggi mér að segja það ekki þá hef ég í raun og veru engan sérstakan áhuga á að verða borgarfulltrúi. Ástæðan fyrir því að ég gef kost á mér tengist því að vinna með fólki alla daga og að reyna að leysa vandamál á öllum sviðum fjölskyldunnar,“ segir Guðmundur Ingi Þóroddsson, oddviti Flokks fólksins í Reykjavík og formaður Afstöðu, félags fanga.
Hann segir að til Afstöðu leiti fólk með fjölþættan vanda, vímuefnavanda og hegðunarvanda, fólk sem sé í fangelsi eða að koma úr fangelsi.
„Það er ekki til staðar nógu gott stuðningskerfi og svarið er allt of oft: „Tölvan segir nei.“ Það er lítill skilningur á mörgum þessara mála og þess vegna breytast hlutirnir ekki.“
Hann situr á skrifstofu sinni hjá Afstöðu. Í myndaramma er svarthvít mynd af ungum manni sem nú er látinn. Hann tók eigið líf.
„Það hafa til dæmis samband við okkur ráðalausir foreldrar þótt börn þeirra séu ekki í fangelsi eða í afbrotum en fá engan stuðning og vita ekkert hvert þeir eiga að leita. Barnaverndir eru farnar að leita til okkar og búsetuúrræði með börn eru farin að leita til okkar,“ segir Guðmundur Ingi.
Þetta sé meðal annars ástæðan fyrir því að hann gefi kost á sér.
Þegar fólk brotnar niður
„Ég vil nýta þá þekkingu og reynslu sem ég hef, auk þess sem ég hef menntað mig í þessu,“ segir Guðmundur Ingi, sem er með BA-próf í félagsráðgjöf og er að klára meistaragráðu í forystu og stjórnun.
„Ég vil laga þessa hluti. Við sjáum afleiðingarnar af því að ekki var gripið inn í mál á fyrri stigum. Þegar fólk brotnar niður. Þegar fólk fær ekki aðstoð og þegar eitthvað gerist í kjölfarið sem felur í sér enn meiri vanda og geðdeildir, unglingaheimili, fangelsi taka við eða dauði,“ segir hann.
Þegar hann mæti í eina jarðarför í mánuði vilji hann sjá breytingar. Það knýi hann áfram í baráttunni.
„Ég hafði lengi trú á að ég kæmi þessum málum áfram innan Samfylkingarinnar en á endanum reyndist svo ekki vera. Þar var mjög takmörkuð reynsla og þekking á þessum málum og ég átti alltaf erfitt uppdráttar þar,“ segir Guðmundur Ingi.
Hann segist samt hafa þrjóskaðst við og viljað breyta þessu, ýta á og fræða fólk. Það hafi tekist í mörgum tilfellum og hann eigi marga góða vini í Samfylkingunni. Hann sé hins vegar mjög sáttur við að fá tækifæri til að leiða lista Flokks fólksins.
„Það er náttúrlega ekki hægt annað en taka eftir því hvernig Inga Sæland og Flokkur fólksins hafa barist fyrir málefnum eldri borgara, öryrkja, efnaminna fólks og margs konar minnihlutahópa. Ég hef séð hana taka slag fyrir Afstöðu, til dæmis inni á Alþingi. Það er aðdáunarvert og maður tekur eftir því,“ segir hann.
Þegar símtalið kom hafi málið ekki endilega verið að hann yrði oddviti. Inga hafi viljað fá hann í flokkinn og hann verið til í það.
„Það er alveg sama hver niðurstaðan verður í þessum kosningum, ég verð áfram í flokknum og hjálpa til við að byggja hann upp og ég mun auðvitað halda mínum málefnum á lofti,“ segir Guðmundur Ingi.
Einhverjir hafi kallað hann flokkaflakkara þegar hann fór yfir til Flokks fólksins.
„Staðreyndin er hins vegar sú að ég var að hætta í stjórnmálaflokki í fyrsta skipti á ævinni. Það er allt flokkaflakkið. Ég er allavega ekki hugsjónaflakkari og það skiptir höfuðmáli.“
Hann segir að Afstaða og Flokkur fólksins tvinnist svolítið saman hjá sér.
„Ég get náttúrlega alltaf gripið í málefni Afstöðu þegar mig rekur í vörðurnar því stefna Flokks fólksins og Afstöðu er í grunninn hin sama. Í fangelsunum má finna öryrkja, fatlaða einstaklinga, fólk með framheilaskaða, fólk með alzheimer, hinsegin fólk, trans fólk, ungmenni og eldri borgara,“ segir hann.
Þar sé öll flóra mannlífsins. Útlendingar og Íslendingar erlendis.
„Þannig að þetta er kannski málaflokkur mannsins.“
Leikskóli fyrir dagmæður
Guðmundur Ingi segist rýna í sögu fólks í fangelsum, ekki einungis það hvað það hafi gert af sér.
„Það er hægt að spyrja mig fyrir hvað viðkomandi situr eða sat inni en oft hef ég ekki hugmynd um það og er í raun alveg sama um það. Það eru áratugir síðan ég hætti að lesa um slíkt,“ segir hann.
Hjá Afstöðu sé hins vegar rýnt í fólkið. Þar sé spurt hvort hugsanlega hafi verið hægt að grípa fyrr inn í atburðarásina. Það hafi oftast verið hægt en sjaldnast verið gert.
„Íslenskt samfélag er framarlega í jafnréttisbaráttu til dæmis, sem er mjög gott. Við eigum lífsgæði okkar og líf jafnréttisbaráttu kvenna að þakka. Það er þeim að þakka að við stöndum eins vel og við gerum í dag. Það er ekkert hægt að segja annað,“ segir Guðmundur Ingi.
Á sama tíma hafi samfélagið breyst mikið. Hann segir að samfélagið hafi lítið velt leikskólanum fyrir sér út frá andlegri heilsu barna. Leikskólinn hafi mikið verið ræddur út frá jafnréttisbaráttunni og stöðu kvenna á vinnumarkaði, en þar þurfi að huga að fleiri hliðum.
„Við hjá Afstöðu förum mikið til útlanda að skoða úrræði fyrir börn og ungmenni, til að kynna okkur hvernig aðrar þjóðir eru að taka á málunum. Mörg lönd standa framarlega í þessu, eins og til dæmis Tékkland. Þar er allt kerfið hugsað út frá andlegri heilsu barna, ungmenna og fólks með alls konar kennslu og fræðslu,“ segir hann.
Í löndum sem standi framarlega sé sérstaklega hugað að áföllum sem fólk hafi lent í á lífsleiðinni. Hann segir Íslendinga þurfa að einblína á þetta líka og skoða sig sem samfélag.
„Er til dæmis best fyrir börnin að þau fari í leikskóla tólf mánaða? Við þurfum að þora að spyrja okkur erfiðra spurninga. Annars höldum við áfram að fá fólk með vanda allt frá leikskólaaldri í fangelsin,“ segir Guðmundur Ingi.
Hann segist hafa skrifað grein um þetta og því hafi ekki verið vel tekið, meðal annars af sumum hörðum femínistum.
„Við þurfum að finna leið til að foreldrar geti verið lengur í fæðingarorlofi eða þá að börn geti farið fyrst til dagmömmu eða í dagvistun. Að foreldrum verði gert betur kleift að skipta fyrstu mánuðum barnsins á milli sín og börnin fari síðar, kannski átján mánaða, á leikskóla,“ segir hann.
Mikilvægt sé fyrir börn að fá félagslega örvun, hitta og umgangast önnur börn. Málið sé því flókið og jafnvel erfitt. Hann segir að alltaf verði að hugsa þessi mál út frá andlegri heilsu barna og jafnrétti foreldra, ekki bara kvenna. Einnig þurfi að huga að aðstæðum starfsfólks.
„Undanfarið hefur ríkt algjör krísa í leikskólamálum í Reykjavík. Það skortir kannski ekki skoðanir en það er mjög erfitt að gera eitthvað í málunum. Ég held að það sé mikilvægt að fundin sé viðunandi lausn þar sem horft verði á þessi atriði sem ég var að telja upp,“ segir Guðmundur Ingi.
Hann segir einnig þurfa að gera betur fyrir dagmæður.
„Við hjá Flokki fólksins erum mjög hrifin af því að opna sameiginlegt rými fyrir dagmæður þar sem þær gætu komið saman með börnin. Þannig gætu þær kynnst öðrum dagmæðrum og myndað net. Það ætti líka að styðja þær með sams konar greiðslum og fara til leikskóla,“ segir hann.
Flokkur fólksins vilji hugsa þessa hluti til lengri tíma á faglegum grunni en bráðavandann þurfi að leysa strax. Þegar flokkurinn mæli með heimgreiðslum fyrir börn sem séu á biðlista sé miðað við tímabilið sem beðið er eftir leikskólaplássi. Sumir séu á móti því.
„Svo eru það fyrirtækjaleikskólar. Í dag eru flokkar í borgarstjórn sem eru alfarið á móti því að fyrirtæki reki leikskóla fyrir börn starfsmanna og á móti heimgreiðslum. Það endurspeglar úrræðaleysi í mínum huga,“ segir Guðmundur Ingi.
Hann segir að koma verði fram með lausnir strax sem virka. Biðlistarnir séu allt of langir og ekki sé verið að grípa börn og ungmenni nógu snemma og þegar þau þurfi á því að halda.
„Það pirrar mig að áhrifamiklir flokkar telji að hægt sé að leysa allan vanda með einni stórri upphæð en leggi í raun ekki fram neinar hugmyndir um hvernig eigi að leysa málin til langframa.“
Uppbygging í Úlfarsárdal
Guðmundur Ingi segir að innan Flokks fólksins hafi fólk auðvitað skoðanir á öllu. Fyrst og fremst vilji þau öll hins vegar að kosningabaráttan snúist um fólk og að borgin virki þegar íbúar þurfi á þjónustu hennar að halda.
„Hún er ekki að gera það í dag. Ég gæti orðið fatlaður á morgun eða lent í fangelsi. Borgin þarf að grípa fólk í svo ólíkum aðstæðum. Við sjáum fullt af fötluðu fólki eða fólki með greiningar sem fær ekki lögbundna þjónustu hjá borginni. Það er alveg ljóst,“ segir hann.
Flokkur fólksins vilji að borgin komi fólki í aðstæðum sem það ráði ekki við til aðstoðar.
„Velferð fyrir okkur öll. Þetta er kjarninn.“
Öruggt húsnæði snerti alla tekju- og aldurshópa. Guðmundur Ingi segir Flokk fólksins hafa sett aðgerðir í húsnæðismálum sem algjört grunnskilyrði fyrir núverandi meirihlutasamstarfi. Hluti af því hafi verið að finna svæði fyrir fólk í hjólhýsum þannig að það hefði öruggan stað.
„Aðalmálið var síðan að stórauka framboð á hagstæðum íbúðum með því að brjóta nýtt land undir íbúðarhúsnæði. Það er okkur að þakka að undirbúningur er hafinn fyrir uppbyggingu á um fjögur þúsund íbúðum í Úlfarsárdal. Þar verður sérstaklega horft til hagstæðs eignar- og leiguhúsnæðis,“ segir hann.
Þetta væri ekki einu sinni komið á kortið ef ekki hefði verið fyrir Flokk fólksins, að sögn Guðmundar Inga.
„Þetta nýja hverfi á að heita Hallar og verður byggt af innviðafélagi sem borgin, ríkið og verkalýðshreyfingin standa að. Borgin leggur til lóðirnar og svo kemur innviðafélagið og byggir allt hverfið, leggur götur, rafmagn, vatn og fráveitur, byggir skóla, leikskóla og hjúkrunarheimili á sama tíma,“ segir hann.
Þannig þurfi borgin ekki að leggja út fyrir uppbyggingu innviðanna eða taka lán fyrir þeim með tilheyrandi áhrifum á fjármál borgarinnar. Þegar leigugreiðslum borgarinnar ljúki eignist hún síðan innviðina.
„Þetta er rosalega flott konsept, fyrir utan það að þegar fólk flytur inn þá verður allt klárt. Það þarf ekki að ferja fólk með rútum hingað og þangað um önnur hverfi til að fara í skóla,“ segir Guðmundur Ingi.
Öruggt húsnæði sé grunnur að öllu. Ekki sé hægt að fóta sig í lífinu án þess að eiga öruggt heimili. Ekki sé hægt að jafna sig á veikindum eða ná bata vegna áfengis- eða vímuefnaneyslu án þess að vera með húsaskjól.
„Það er númer eitt, tvö og þrjú. Við erum að hugsa um efnaminnstu hópana, öryrkja, eldri borgara og börn með fjölþættan vanda, ýmsa minnihlutahópa og jaðarsetta hópa.“
Þarf að endurskoða Borgarlínuna
Borgarlínan er hitamál og skoðanir á verkefninu eru misjafnar. Hvað segir oddviti Flokks fólksins um það?
„Borgarlínan er í fyrsta lagi hluti af sameiginlegum samgöngusáttmála sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og ríkisins. Þetta er risaverkefni þar sem Borgarlína er vissulega stór hluti en alls ekki eini hlutinn,“ segir Guðmundur Ingi.
Hann segir óábyrgt að segja að Flokkur fólksins sé á móti Borgarlínu, en hins vegar megi endurskoða mjög margt í henni. Flokkurinn vilji nýta endurskoðunarákvæði sáttmálans til þess. Eðlilegt sé að hlutar í svo stóru verkefni séu endurskoðaðir með reglulegu millibili.
„Allir flokkar í borginni segjast hlynntir bættum almenningssamgöngum. Bættar almenningssamgöngur gætu orðið mikil kjarabót fyrir marga. Allir virðast sammála um að þörf sé á sérakreinum fyrir almenningssamgöngur, neyðar- og leigubíla,“ segir hann.
Þá sé spurningin hvernig best verði að skipuleggja Borgarlínuna eða bættar almenningssamgöngur. Talað hafi verið um að vagnar Borgarlínunnar verði svo stórir að þeir verði að vera í miðju gatna með aðra umferð í báðar áttir sitthvoru megin við sig. Kannski sé hægt að finna aðra útfærslu.
„Þetta er okkar skoðun. Við erum ekki hrifin af Borgarlínu eins og hún er uppsett.“
Eitt sé ljóst, að hans sögn. Brýn þörf sé á bættum almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu og það geti reynst mjög erfitt að byggja upp ný hverfi án betri almenningssamgangna.
Laga fangelsi að samfélaginu
Guðmundur Ingi er einn stofnenda Afstöðu, félags fanga. Félagið var stofnað fyrir tuttugu og einu ári og haldið var upp á tuttugu ára afmælið í fyrra, meðal annars með ráðstefnu. Af því tilefni komu erlendir sérfræðingar í fangelsismálum til landsins.
„Það mættu líka nokkrir ráðherrar og Inga Sæland söng afmælissönginn. Þetta var ótrúlega flott.“
Guðmundur Ingi segist hafa tekið þátt í stofnun Afstöðu eftir að hafa orðið vitni að því hvernig kerfið brjóti fólk enn frekar niður og eyðileggi jafnvel heilu fjölskyldurnar.
„Fólk sem brýtur af sér er ekki alltaf með sjálfu sér þegar brotið á sér stað. Þess vegna segist ég aldrei hafa hitt neinn í fangelsi sem er einfaldlega vondur; sem fæddist vondur. Allir geta breyst og þurfa að fá tækifæri til þess,“ segir hann.
Þegar sama fólkið komi aftur og aftur inn í fangelsin, jafnvel allt til dauðadags, sé greinilega mikið að. Þá fari maður að berjast í þessum málum. Stundum sé það eins og að berja hausnum í vegg. Ekkert gerist.
„Ég held ég hafi fengið einhvers konar áráttu fyrir verkefninu. Ég og samverkafólk mitt ætlum að ná fram breytingum. Þess vegna vinnum við dag og nótt, alla daga og um helgar. Við gerðum það í sjálfboðavinnu þangað til nýlega og erum núna þrír starfsmenn á launum,“ segir Guðmundur Ingi.
Guðmundur Ingi sat inni á Litla-Hrauni þegar hann stofnaði Afstöðu ásamt öðrum. Síðan þá hefur hann meðal annars reynt fyrir sér í veitingarekstri, en hann hefur í gegnum tíðina rekið nokkra veitingastaði, eða eins og hann orðar það:
„Með misjöfnum árangri, alltaf á milli þess sem ég bý ekki á Spáni.“
Eiginlega allt neikvætt
Guðmundur Ingi segist fara í jarðarfarir um einu sinni í mánuði og stundum oftar, jafnvel þótt hann fari ekki í allar jarðarfarir sem hann gæti farið í. Ákveðnir einstaklingar verða alltaf í huga hans. Margir þeirra sem hann hefur veitt aðstoð eru látnir.
„Hérna er einn,“ segir Guðmundur Ingi og horfir á ljósmyndina af unga manninum í ramma á skrifstofunni.
Hann var í miklum samskiptum við ættingja hans.
„Ég man að á tímabili vissi maður ekki hvað var í gangi. Það var svo mikið um andlát, bæði sjálfsvíg og ofneyslu. Þetta tekur á og í okkar umhverfi er alltaf eitthvað neikvætt að gerast,“ segir hann.
Afstaða fái símtöl alla daga frá aðstandendum, föngum og alls konar fólki sem sé að reyna að hjálpa öðrum að ná tökum á tilverunni eða gera eitthvað en viti ekki hvert það eigi að snúa sér.
„Við reynum að ýta á málin, hringja og spyrja til dæmis hvort ekki sé hægt að koma viðkomandi strax í meðferð. Við reynum allt til að finna lausnir. Við höfum stundum styrkt fólk sjálf eða að hluta. Við reynum allt þótt þetta séu ekki fjársterk samtök,“ segir Guðmundur Ingi.
Margt af því sem félagið geri sé kannski ekki hlutverk þess.
„Ég og okkar fólk erum búin að byggja upp þetta félag í rúm tuttugu ár, mest síðasta áratuginn. Ég hef setið í mörgum starfshópum og nefndum og það er stöðugt leitað til okkar um umsagnir,“ segir hann.
Hann segir Afstöðu vera meðal helstu sérfræðinga í málaflokknum, ekki aðeins í fangelsismálum heldur einnig tengdum málum eins og áfengis- og vímuefnamálum. Þar sé félagið á heimavelli og hafi einnig tekið þátt í starfshópum.
„Við höfum aðstoðað ótrúlega marga. Við erum með í kringum þrjú þúsund mál á ári sem er ótrúlegur fjöldi miðað við að fangar eru bara um tvö hundruð. En hver einstaklingur getur verið með mörg mál og sum mál geta tengst fjölskyldum þeirra, fjölda stofnana og jafnvel fjölmiðlum,“ segir hann.
Þetta sé mjög viðamikið.
„Við höfum ekki eingöngu beint sjónum okkar að föngum. Við erum í raun og veru talsmenn allra sem hafa verið sviptir frelsi. Það getur líka verið fólk sem er læst inni á geðdeildum eða sjúkrahúsum,“ segir Guðmundur Ingi.
Þetta geti verið börn jafnt sem fullorðnir, ungmenni í búsetuúrræðum sem eru lokuð þar inni eða eru í gæsluvarðhaldi. Afstaða sé því talsmaður mjög stórs hóps sem fáir vilji vita af eða tala mikið fyrir.
Blóð- og hrákasýni
Eins og fram hefur komið er Guðmundur Ingi með BA-próf í félagsráðgjöf, en hann segist ekki hafa áhuga á að starfa sem félagsráðgjafi.
„Ég hef engan áhuga á að vinna á skrifstofu. Það er bara ekki fyrir mig. Ég er með skrifstofu en ég er á ferðinni úti að hitta fólk og fer inn í fangelsin og á erfiða staði,“ segir hann.
Hann vann til dæmis í nokkur ár hjá Reykjavíkurborg í málefnum heimilislausra og fór í neyðarskýlin, sem gaf honum aðra sýn á lífið.
„Ég get sagt þér að við fórum til dæmis með geðlæknum að hitta skjólstæðinga af því að þeir treystu sér ekki til þess að fara einir. Við vorum að hjálpa fólki að hjálpa sér sjálft, að standa sig og bregðast rétt við,“ segir hann.
Guðmundur Ingi segir þau til að mynda hafa sinnt einstaklingum sem hafi verið titlaðir erfiðir og hættulegir. Hann starfi nú í hlutastarfi á göngudeild smitsjúkdóma hjá Landspítalanum.
„Ég er þar í vettvangsteymi þar sem við þurfum að ná í alls konar blóðsýni og hrákasýni og hitt og þetta varðandi berkla og lifrarbólgu og við sinnum líka lyfjagjöf. Þarna eru einstaklingar sem vilja ekki láta sinna sér eða vilja ekki taka lyfin sín en þeir gera það af því að þeir treysta okkur.“
Rak ýmis fyrirtæki
Guðmundur Ingi segist eiga öðruvísi sögu en margir sem sitja í fangelsum.
„Ég kem úr góðri fjölskyldu. Það voru engin áföll sem komu upp. Ég er úr Breiðholti, Seljahverfi, og gekk í Ölduselsskóla og svo fluttum við reyndar í Ártúnsholtið og ég varð Árbæingur.“
Hann segist ungur hafa byrjað að fara í alls konar rekstur. Hann byrjaði á að reka vídeóleigu í Seljahverfi, auk þess að vera verslunarstjóri sextán ára gamall í Seljakaupum við Kleifarsel.
„Þegar ég var sautján ára var ég með hamborgarastað niðri í bæ sem hét Heimsborgarinn. Geiri í Goldfinger keypti hann af mér eða okkur sem vorum með hann og breytti honum í stað sem hét Skipperinn,“ segir hann.
Síðan var hann, ásamt öðrum, með matvælaframleiðslu.
„Við vorum frumkvöðlar í veganréttum, grænmetisréttum, baunaréttum og fleiru. Það er eitt af því sem ég sé mest eftir að hafa hætt með á sínum tíma. Það hefði verið hægt að reka það fyrirtæki áfram og þróa það,“ segir Guðmundur Ingi.
Guðmundur Ingi fór rúmlega tvítugur, ásamt fleirum, að flytja inn drykki til landsins. Það hafi verið fyrstu alkópopp-drykkirnir sem fluttir voru inn til landsins. Þá var hann veitingamaður á skemmtistaðnum Tunglinu á árunum 1995 til 1997.
„Það var mjög skemmtilegt tímabil.“
Hann hefur til dæmis líka verið með öryggisþjónustu sem sá um næturvörslu í fyrirtækjum. Síðar rak hann meðal annars veitingahúsið Rakang Thai og sportbarinn Blástein í Hraunbæ, rétt í þann mund sem Covid-faraldurinn skall á.
„Ég hef verið svolítið í því að byrja upp á nýtt. Ég hef verið með rekstur í Reykjavík með misjöfnum árangri í þrjátíu og fimm ár þannig að ég þekki kerfið í borginni mjög vel. Þar er margt sem ég myndi vilja laga,“ segir hann.
Hann segist til dæmis vita hvernig starfað sé hjá byggingarfulltrúa, heilbrigðiseftirlitinu og slökkviliðinu.
„Þar eru ferlar sem þarf að taka í gegn og einfalda.“
Það bara heltók mig strax
Guðmundur Ingi flutti til Spánar tuttugu og fimm ára gamall.
„Ég hafði verið mikið á ferð og flugi. Það var mikill hausverkur að vera með rekstur á Íslandi og mig dreymdi um að vera með einhvern lítinn bar á Spáni þar sem væri bara einn peningakassi. En þetta tók smá dýfu þar. Ég var þar reyndar í þrjú ár og með rekstur en þarna fór ég í ruglið.“
Guðmundur Ingi rak veitingastað á Benidorm og þekkti mann og annan.
„Þarna fór ég í neyslu á vímuefnum. Ég myndi segja að það hafi verið vegna félagslegs þrýstings. Þarna virtist þetta einhvern veginn svo eðlilegt.“
Fyrst var það kókaín.
„Það bara heltók mig strax. Mér fannst ég ná að opna mig miklu meira og vera einhvern veginn meira lifandi og fær í að spjalla. Mér fannst þetta stórkostlegt og átti erfitt með að hætta neyslunni,“ segir hann.
Síðan hafi þetta fljótt tekið dýfu. Hann varð háður efninu og vaknaði varla án þess að fá sér kókaín.
„Þetta var mjög slæmt ástand þannig að fljótlega var allt á niðurleið hjá mér peningalega séð og í rekstrinum. Ég missti í rauninni allt út úr höndunum á mér á mjög stuttum tíma.“
Hann segir að aldrei nokkurn tímann hafi honum liðið vel í neyslunni, nema kannski fyrsta kvöldið. Hann naut ekki vímunnar en líkaminn kallaði á hana.
„Ég hélt mér liði vel og mér leið kannski vel í tíu mínútur en svo var þetta leiðinlegt.“
Hugsaði hann aldrei um af hverju hann væri að þessu?
„Jú, algjörlega. Ég hafði hins vegar ekki trú á sjálfum mér að ég gæti komist út úr þessu. Þetta var einhvern veginn orðið mitt líf. Þess vegna erum við alltaf að berjast fyrir því að fá stuðning fyrir fólk til að efla trúna á sjálfu sér,“ segir hann.
Það þurfi að byggja upp sjálfstraust og heilann til að komast út úr aðstæðunum.
„Það er það sem þarf að gera. Þegar ég var háður efnum þurfti auðvitað að fjármagna neysluna. Þá fór ég að gera hluti sem á endanum skiluðu mér í fangelsi.“
Mórallinn og menningin svört
Guðmundur Ingi var í neyslu þegar hann fór inn á Litla-Hraun í fyrra skiptið, en hann hefur tvisvar setið þar inni.
„Fangelsi eru vettvangur allra vímuefna, nýrra efna og þróunar á vímuefnum. Það er vegna þess að fólk hefur ekkert að gera. Fólk er að reyna að breyta hugarástandi sínu og líðan til að þurfa ekki að hugsa um áföllin,“ segir hann.
Þegar ekkert uppbyggilegt sé í gangi og dómarnir, eða fangelsisvistin, hafi ekki tilgang sé fólk að reyna að deyfa sig. Þess vegna snúist lífið í fangelsi oft um vímuefni.
„Þar eru mynduð sambönd við aðra á svipuðu róli. Fólk veit ekki hvað bíður þess þegar það kemur út og það vill halda öllum möguleikum opnum. Þetta er svolítið þannig.“
Hvernig er þessi heimur innan fangelsisins? Að vera í steininum. Grjótinu.
„Ég held að ég geti sagt að þetta sé erfiður staður að vera á. Mórallinn og menningin er svört. Það er ekkert sem dregur mann áfram, hjálpar manni, styður mann eða er að vinna í málum manns. Þetta er einhvers konar veruleiki þar sem allir dagar eru eins,“ segir hann.
Maður eignist ekki mikið af vinum á þessum stöðum.
„Þetta er fyrst og fremst mjög sorglegt. Maður sér sama fólkið koma inn aftur og aftur jafnvel þangað til það deyr. Menn eru ekki mikið að þroskast þarna inni til dæmis. Þessu þarf að breyta,“ segir Guðmundur Ingi.
Þess vegna séu þau svo fókuseruð á að breyta refsimenningunni.
„Menn reyna að stytta sér stundir með póker, fara út að æfa eða út að labba, elda saman eða horfa á sjónvarpið. Þannig að það er eitthvað reynt. En þetta getur verið mjög erfiður staður,“ segir hann.
Þarna sé blanda af alls konar fólki. Þar geti verið mjög andlega veikt fólk og fólk með alls konar raskanir, og svo komi neyslan inn í það. Þetta geti verið mjög flókið.
„Ég get allavega sagt eitt. Þegar maður er búinn að vera þarna í svolítinn tíma getur maður í raun og veru unnið með hvaða stjórnmálamanni og stjórnmálaflokki sem er,“ segir Guðmundur Ingi og hlær.
Maður læri að bera virðingu fyrir öllum og skoðunum allra, láta ekkert fara í taugarnar á sér og hlusta á sjónarmið annarra. Það sé góður eiginleiki, að hans mati.
„Ég sagði nýlega við einhvern að hann hefði gott af því að vera á Litla-Hrauni í tvo, þrjá mánuði til að læra að umgangast annað fólk, bera virðingu fyrir skoðunum annarra og láta ekki æsa sig yfir smávægilegum hlutum.“
Hvernig var persónuleikinn þegar hann sat inni?
„Ég hef alltaf verið frekar jákvæður, rólegur, yfirvegaður og með jafnaðargeð. Ég held að það hafi bjargað mér svolítið í fangelsunum að taka aðstæðum með æðruleysi.“
Var hann góði gæinn?
„Já, ég hef alltaf verið góður. Ég meina, ég kem úr aðstæðum þar sem ekki allt var gott og ég hef tengst mörgum, upplifað margt og séð margt. En jú jú, í seinni afplánuninni óskaði ég þess að ég hefði breytt um stefnu í fyrri afplánuninni,“ segir Guðmundur Ingi.
Hann segist hafa óskað þess að hann hefði lært meira og farið í skóla. Það hafi hann gert í seinni afplánuninni, sem hann nýtti vel með fjarnámi í nokkrum skólum.
„Ég útskrifaðist með stúdentspróf frá Verslunarskóla Íslands og fór síðan í BA-nám í spænsku sem ég kláraði reyndar ekki. Eftir það fór ég í BA-nám í félagsráðgjöf og kláraði það frá Háskóla Íslands,“ segir Guðmundur Ingi.
Síðan fór hann í nám í umbreytingastjórnun með diplómu við Yale-háskóla í Bandaríkjunum, þaðan sem hann útskrifaðist í fyrra. Eftir það fór hann í diplómanám í opinberri stjórnsýslu við Háskóla Íslands og kláraði það í vor.
„Núna er ég í mastersnámi í forystu og stjórnun við Háskólann á Bifröst og á bara mastersritgerðina eftir. Búinn með öll fögin. Svo hef ég að auki tekið námskeið í hinu og þessu sem snýr mest allt að jafningastuðningi og andlegri heilsu og leiðtogastjórnun.“
Ástin bjargaði mér
Guðmundur Ingi var frelsinu feginn eftir að hafa setið inni á Litla-Hrauni. Hann fór ekki í meðferð því ástin bjargaði honum. Hann kynntist eiginmanni sínum áður en hann var settur inn í seinna skiptið og hætti þá í neyslu hans vegna. Hann hefur verið edrú síðan. Ástin í lífi Guðmundar Inga er frá Rúmeníu, en þeir kynntust og bjuggu fyrst saman á Spáni.
„Í raun og veru fékk ég ekki að bjóða honum út nema að vera edrú. Það var það sem hjálpaði mér. Það er alveg ljóst að það var ástin sem bjargaði mér í raun og veru og breytti minni stefnu,“ segir hann.
Ástin hafi verið kletturinn í bata hans.
„Ég væri ekki að gera það sem ég er að gera í dag, alveg sama hvað það er, ef ekki væri fyrir Tito eins og hann er kallaður. Það er alveg ljóst. Ég og samfélagið eigum honum það að þakka.“
Þeir hafa verið saman í átján ár og giftir í þrettán ár.
„Það sem dreif mig líka áfram var að ég sá hvað ég var að gera ástvini mínum með neyslunni. Það getur tekið menn tíma að átta sig á aðstæðum sínum en ég rankaði við mér fyrir alvöru í seinna skiptið sem ég sat inni,“ segir Guðmundur Ingi.
Hann fann að hann vildi sanna sig, byggja upp traust aftur og ná einhverjum árangri. Kannski hafi hann reynt of mikið með endalausri vinnu, en vinnan gefi honum einnig mikið.
Alltaf kallaður „fanginn“ eða „formaður fanga“
Guðmundur Ingi var á góðri leið með að eyðileggja líf sitt til langframa með neyslunni og smygli.
„Algjörlega. Maður hefur misst af mörgu uppbyggilegu. Ég missti tengsl við bestu vini mína sem áttu eðlilegt líf, kvæntust og eignuðust börn og héldu hópinn. Ég var allt í einu ekki hluti af hópnum,“ segir hann.
Það séu ekki margir af æskufélögum hans sem bjóði honum í brúðkaup, skírnarveislur eða fermingarveislur. Það taki tíma að vinna aftur upp vináttu og traust og hann sé að vinna í því þessi misserin.
„Maður datt einhvern veginn út og var stöðugt minna og minna í sambandi við fólk og það er sorglegt. Auðvitað hef ég eignast nýja vini og er í sambandi við margt fólk en það kemur ekkert í stað æskuvina,“ segir Guðmundur Ingi.
Hann þurfti að læra margt upp á nýtt þegar hann kom út. Hann sé enn hálftækniheftur og það hái honum aðeins. Hann hugsi þó lítið um það núna.
Guðmundur Ingi viðurkennir að einhverjir hafi snúið við honum baki þegar hann fór í fangelsi.
„Það er bara eðlilegt held ég en það bara gerist. Fólk er alls konar.“
Hann segir það áfall að vera handtekinn, áfall að fá dóm og áfall að fara í fangelsi. Í fangelsi upplifi maður síðan áföll daglega.
„Það er líka visst áfall þegar maður kemur út og lítið eða ekkert stuðningsnet tekur við. Það er áfall að vera hafnað og fólk upplifir mikið mótlæti. Það ráða ekki allir við það,“ segir hann.
Guðmundur Ingi segist vera með gott bakland en ef fólk hafi lítið eða ekkert bakland eigi það erfitt með að finna tilgang með lífinu.
Hugsaði hann ekkert um ungt fólk sem gæti eyðilagt líf sitt á því að neyta fíkniefnanna sem hann smyglaði til landsins?
„Fólk sem er í neyslu eða er að standa í þessu hugsar ekki út í það. Þetta nær ekki inn.“
Hann var orðinn edrú þegar hann fór að smygla aftur.
„Þá var það peningurinn sem tók yfir hugsanir mínar. Það getur reynst erfiðari fíkn heldur en hin. Þetta var erfiðara vegna þess að ég var orðinn vanur ákveðnu líferni og það getur verið hættulegt. Það getur tekið langan tíma að komast að því,“ segir hann.
Í dag hugsi hann mikið um af hverju hann hafi gert þetta. Hann sé alltaf að hugsa um það. Þetta sé eitthvað sem gleymist aldrei og sé í höfðinu á honum alla ævi. Hann þurfi að lifa með þessu og viti í raun ekki hvaða áhrif þetta hafði.
„Ég fer reglulega inn í skólastofnanir og held fyrirlestra, bæði í framhaldsskólum og háskólum, til dæmis fyrir nemendur í félagsráðgjöf og hjúkrunarfræði, jafnvel í lögreglufræðum sem og fyrir verðandi fangaverði,“ segir hann.
Það sé mikilvægt að koma þessari reynslu áfram til að leggja sitt af mörkum við að laga ástandið.
„Eitt af því allra mikilvægasta er að fólk fari að átta sig á því hvernig á að taka á þessum erfiðu málum, hvernig á að tala við fólk í þessari stöðu og mæta því á þeim stað sem það er,“ segir Guðmundur Ingi.
Hann segir að bæta verði hugmyndum skaðaminnkunar inn í allt meðferðarferli. Hann hafi skrifað BA-ritgerð sína í félagsráðgjöf um skaðaminnkun. Rauði þráðurinn í henni sé fræðsla og skilningur.
„Það vantar svolítið upp á þann hluta meðferðarúrræða hjá okkur hér á Íslandi.“
Hvað lærði Guðmundur Ingi af reynslunni?
Guðmundur hugsar málið í þögn.
„Ég lærði að það geta allir lent í einhverju hvenær sem er og það gerist daglega. Fólk hugsar ekki alltaf út í afleiðingar gjörða sinna. Þess vegna verður velferðarkerfið okkar að virka betur en það gerir í dag,“ segir hann.
Hann telur sig líka hafa lært þolinmæði og að elska, sem hann kunni ekki áður. Kannski hafi það verið ástæðan fyrir því að hann hafði ekki ást á sjálfum sér.
„Kannski er ástæðan fyrir því að ég er að vinna í þessum málum að ég vil reyna að bæta fyrir það sem ég gerði rangt. Það er líka hluti af þessu,“ segir Guðmundur Ingi.
Hann segir að hluti af þessu sé að hann sé pottþétt með einhverjar greiningar sem hann hafi ekki fengið, til dæmis ADHD. Hann hafi til dæmis verið með þúsund hluti á heilanum allan tímann sem viðtalið hafi staðið yfir.
„Mér finnst hins vegar ekki taka því að fara í greiningu og ég vil heldur ekki vera á neinum lyfjum. Þessi ofvirkni hefur líka á vissan hátt hjálpað mér. Ég get fengist við milljón hluti í einu,“ segir hann.
Hann sé til að mynda í hundrað prósent vinnu hjá Afstöðu, tuttugu prósenta starfi hjá Landspítalanum og í mastersnámi á Bifröst. Þá hafi hann verið í diplómanámi í opinberri stjórnsýslu og námi við Yale á sama tíma.
„Námið í Yale er reyndar búið og ég kláraði diplómanámið í opinberri stjórnsýslu í vor. En þá er ég líka kominn í framboð sem tekur töluverðan tíma á hverjum sólarhring. Að auki sæki ég ráðstefnur hér og þar. Þetta er allt að gerast á sama tíma.“
Hvenær sefur maðurinn?
„Ég fer að sofa eitt til tvö á nóttunni og er vaknaður átta.“
Hann er breyttur maður. Hefur lært af mistökum sínum og vill hjálpa öðrum sem eru í dag í svipuðum sporum og hann var áður fyrr.
Ljótleiki heimsins er alls konar.
„Það er margt sem gerist í þessum heimi og það fylgir manni alltaf.“
Hann vill hjálpa og þetta ljóta ýtir honum út í það. Og svo vill hann bæta fyrir syndir sínar.
„Ég held ég verði alltaf kallaður „fanginn“ eða eitthvað slíkt. Ef ég fer um helgar í miðbæinn er ég stundum spurður hvort ég sé ekki „fanginn“ eða formaður fanga. Það er allt í lagi. Það skiptir mig engu máli,“ segir Guðmundur Ingi.
Hann er ekki feiminn við að ræða fortíð sína.
„Mín fortíð hefur aldrei verið neitt leyndarmál og hún er öllum sem vilja kunn. Ég viðurkenni það sem ég hef gert. Ég hef iðrast, ég hef kannski ekki iðrast í fjölmiðlum en hver og einn iðrast á sinn hátt,“ segir hann.
Þetta hafi ekki verið leyndarmál.
„Í dag tel ég fortíð mína vera hluta af mínum helsta styrkleika.“
Athugasemdir