Refsiþyngingu beitt í sérlega grófu nauðgunarmáli – Sakborningur þarf þó aldrei að sitja í fangelsi

Í nýjasta tíma­riti Mannlífs er fjallað um skil­orðs­bind­ingu nauðg­un­ar­dóma og þá stað­reynd að sak­born­ingar í grófum kyn­ferð­is­brotum þurfa í mörgun til­fellum ekki að sitja af sér dóma sína hér á landi. Farið er yfir nýlegt mál þar sem brotið þótti svo gróft að refsi­þyng­ing­ar­á­kvæði var beitt, en dóm­ur­inn var þrátt fyrir það skil­orðs­bund­inn að fullu.

Í grein­inni er málið reifað og íslenska dóms­kerfið borið saman við það sænska, hvað varðar kyn­ferð­is­brota­mál og refs­ingar. Einnig er rætt við nokkra álits­gjafa.

Löng málsmeðferð

Í frétta­skýr­inga­þætt­inum Kveik var nýverið fjallað um brotala­mir á máls­með­ferð kyn­ferð­is­brota í rétt­ar­kerf­inu. Einn brota­þol­inn sem steig fram með sögu sína í þætt­inum lýsti því hvernig með­ferð á nauðg­un­ar­máli hennar hefði tekið sex ár í heild­ina, á tveimur dóm­stigum. Málið end­aði með sak­fell­ingu – en dóm­ur­inn var skil­orðs­bund­inn að fullu. Ástæða þess var sögð löng máls­með­ferð og að ekki væri hægt að kenna sak­born­ingi um það. Sama skýr­ing var gefin á skil­orðs­bind­ingu dóms­ins yfir Jóni Páli Eyj­ólfs­syni.

Það brot átti sér stað á hót­el­her­bergi erlendis árið 2008. Árið 2018 hóf lög­regla frum­kvæð­is­rann­sókn á mál­inu, sem end­aði með ákæru. Dómur Hér­aðs­dóms Reykja­víkur, sem féll þann 30. nóv­em­ber árið 2020, lýsir grófu ofbeldi Jóns Páls á hendur brota­þola. Þar segir meðal ann­ars að hann hafi kastað sér á kon­una þar sem hún lá í rúmi á hót­el­her­berg­inu og haldið henni fastri. Hún hafi barist um og átökin endað með því að konan féll í gólfið. Þar hafi Jón Páll komið í veg fyrir að hún gæti staðið á fætur með því að grípa í fót­legg hennar, svo hún skall harka­lega með hnéð í gólfið og datt á bakið. Þá hafi hann sett hné sitt í bringu hennar með þeim afleið­ingum að hún hlaut stóran mar­blett af.

Eftir þetta hafi kon­unni tek­ist að skríða aftur upp í rúm sitt en þangað hafi Jón Páll elt hana, lagst ofan á hana og haft við hana sam­ræði án sam­þykkis hennar. Skýrslur frá neyð­ar­mót­töku, sem konan leit­aði til dag­inn eftir, við kom­una til Íslands, sýna að hún hefði meðal ann­ars hlotið marga mar­bletti og sár á ýmsum stöðum, rispur og nún­ings­sár auk sprungu í slím­húð við leg­gangaop. Allt var þetta talið sam­ræm­ast sögu hennar. Myndir voru teknar af áverk­unum á neyð­ar­mót­töku.

Í nið­ur­stöðukafla skýrslu læknis segir að brota­þoli hafi gefið grein­ar­góða sögu þegar hún leit­aði á neyð­ar­mót­töku og gekkst undir skoðun. Hún hafi verið dofin, tætt og aum um allan lík­ama og í kyn­færum.

Meðal gagna í mál­inu voru skrif­leg sam­skipti Jóns Páls og brota­þola þar sem Jón Páll gekkst afdrátt­ar­laust við brot­inu. Fram­burðir vitna fyrir dómi voru taldir auka trú­verð­ug­leika fram­burðar brota­þola en draga úr trú­verð­ug­leika fram­burðar Jóns Páls. Brota­þoli var sagður hafa verið sam­kvæmur sjálfum sér um meg­in­at­riði máls­ins frá upp­hafi og fram­burður því tal­inn trú­verð­ugur.

Jón Páll Eyj­ólfs­son.

Skilorðsbinding jafnar refsiþyngingarákvæði við jörðu

Jón Páll var sak­felldur fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegn­ing­ar­laga nr. 19/1940 með því að hafa án sam­þykkis haft sam­ræði við brota­þola, með því að beita hana nánar til­greindu ofbeldi og ólög­mætri nauð­ung svo að hún hlaut áverka af.

Í hér­aðs­dómi beitti hér­aðs­dóm­ar­inn Barbara Björns­dóttir refsi­þyng­ing­ar­á­kvæð­inu (195. gr. almennra hegn­ing­ar­laga), sem er ein­ungis beitt þegar ofbeldið er „stór­fellt og sér­lega sárs­auka­fullt og meið­andi“. Þannig er ákvæðið almennt ein­ungis notað í til­felli nauð­gana sem taldar eru sér­lega ofbeld­is­fullar og alvar­legar. Þrátt fyrir þetta var sú ákvörðun tekin að skil­orðs­binda refs­ing­una, sem svo var stað­fest af Lands­rétti. Með öðrum orðum; Jón Páll Eyj­ólfs­son þarf aldrei að sitja í fang­elsi fyrir brot sitt.

Í augum hins almenna leik­manns getur það ekki annað en vakið undrun að refsi­þyng­ing­ar­á­kvæði sé beitt í máli sem þessu, en dóm­ur­inn svo skil­orðs­bund­inn að fullu. Þarna má segja að skil­orðs­bind­ingin, refsi­leysið, jafni refsi­þyng­ing­ar­á­kvæðið við jörðu.

Hér­aðs­dóm­ari lagði til grund­vallar skil­orðs­bind­ingu dóms­ins að langt væri liðið frá því brotið var framið og að rann­sókn hefði dreg­ist á lang­inn.

Þegar málið er skoðað í sam­hengi við þá skýr­ingu kemur ýmis­legt í ljós sem dregur úr rétt­mæti hennar.

Þegar málið var kært var um ára­tugur lið­inn frá brot­inu. Kyn­ferð­is­brot þar sem þyngsta refs­ing varðar meira en tíu ára fang­elsi fyrn­ast á fimmtán árum. Rannsókn máls­ins tók um 14 mán­uði, sem er ekki lengra en gengur og ger­ist í þessum mála­flokki. Auk þess var það ekki ákvörðun brota­þola að kæra málið, heldur hóf lög­regla frum­kvæð­is­rann­sókn á mál­inu, eins og fram kemur í dómnum og rétt­ar­gæslu­maður brota­þola hefur bent á. Aug­ljós­lega þótti lög­reglu því full ástæða til að rann­saka brotið og færa það svo inn á borð ákæru­valds­ins, enda er um að ræða sér­lega ofbeld­is­fulla árás.

Greinina má í heild sinni lesa í vef­út­gáfu blaðs­ins. Einnig má nálg­ast ókeypis ein­tak af tíma­rit­inu í Hagkaup, Bónus og á N1.