Ísland ver verulega hærra hlutfalli af opinberu fé til menntamála en önnur ríki innan Efnahags- og framfarastofnunarinnar (OECD). Þetta kemur fram í nýrri ársskýrslu stofnunarinnar, Education at a Glance 2026, sem birt var í dag. Þrátt fyrir mikla fjárfestingu og þá staðreynd að kennurum fjölgi hraðar en nemendum, verja íslenskir kennarar mun minni tíma í beina kennslu en samstarfsfólk þeirra erlendis.
Samkvæmt skýrslunni ver Ísland 5,2% af vergri landsframleiðslu til menntunar, á meðan meðaltal OECD-ríkja stendur í 4,0%. Þegar litið er til útgjalda á hvern nemanda frá grunnskóla til háskóla nam upphæðin tæpum 19.700 Bandaríkjadölum á Íslandi árið 2023, borið saman við tæplega 13.600 dala meðaltal innan OECD. Munurinn er sérstaklega afgerandi á yngri stigum grunnskólans og í verk- og starfsnámi á framhaldsskólastigi, þar sem útgjöld hér á landi eru talsvert yfir meðallagi.
Færri kennslustundir en áhrif kennaraskorts áþreifanleg
Skýrslan sýnir að á árunum 2015 til 2024 fjölgaði stöðugildum grunnskólakennara á Íslandi um 16% en nemendum fjölgaði aðeins um 6%. Á sama tíma fækkaði börnum í leikskólum en kennurum fjölgaði, sem leiddi til þess að fjöldi barna á hvern leikskólakennara lækkaði um 16%.
Þrátt fyrir þessa fjölgun kennslustéttarinnar sýna gögnin að íslenskir kennarar verja mun styttri tíma í beina kennslu en gerist í öðrum OECD-ríkjum. Á Íslandi er meðalfjöldi kennslustunda 624 klukkustundir á ári á grunnskólastigi, samanborið við 710 til 770 stundir að meðaltali innan OECD. Á framhaldsskólastigi er munurinn enn meiri; íslenskir kennarar kenna að meðaltali í 480 stundir á ári á meðan meðaltal OECD er 667 stundir.
Þótt kennurum hafi fjölgað fer vaxandi kennaraskortur ekki framhjá íslenska menntakerfinu frekar en öðrum innan OECD. Erfiðleikar við ráðningar eru mestir í dreifbýli og á svæðum sem standa höllum fæti, og er skorturinn sérstaklega mikill í stærðfræði og náttúruvísindum.
Ungt fólk án framhaldsmenntunar enn yfir meðallagi
Í landsskýrslunni um Ísland kemur fram að menntunarstig fullorðinna (25–64 ára) sé mjög svipað og gengur og gerist erlendis, þar sem 44% hafa lokið háskólamenntun.
Hins vegar vekur athygli að hlutfall ungs fólks á aldrinum 25–34 ára sem hefur enga menntun lokið eftir skyldunám er 19% á Íslandi, sem er umtalsvert hærra en 12% meðaltal OECD-ríkjanna. Jákvæð teikn eru þó á lofti þar sem þetta hlutfall fer lækkandi á Íslandi, en það stóð í 27% árið 2015.
Á móti kemur að staða ungs fólks utan vinnumarkaðar og náms (NEET) er mjög sterk hér á landi. Aðeins 5% fólks á aldrinum 18–24 ára féllu í þann hóp á Íslandi árið 2025, á meðan meðaltalið innan OECD nam 13%. Þá er þátttaka í leikskólastarfi áfram með því mesta sem gerist, en 96% barna á aldrinum þriggja ára og fram að grunnskóla voru skráð í leikskóla árið 2024.
Fjöldi nema á hvern kennara og kennsluhlutfall
Nemendafjöldi einn ákvarðar ekki hversu marga kennara menntakerfi þarf. Bekkjarstærðir, vinnutími kennara og kennslutími nemenda hafa einnig áhrif. Frá 2015 til 2024 fjölgaði stöðugildum kennara í grunnskólum á Íslandi um 16%, en nemendum fjölgaði um 6%. Innan OECD fjölgaði kennurum um 13% og nemendum um 2% að meðaltali.
Svipuð þróun sést á leikskólastigi. Börnum fækkaði um 5% á Íslandi frá 2015 til 2024 en leikskólakennurum fjölgaði um 12%. Fjöldi barna á hvern kennara lækkaði því um 16%. Innan OECD fækkaði börnum um 2%, kennurum fjölgaði um 14% og fjöldi barna á hvern kennara lækkaði um 14%.
Kennarar verja aðeins hluta vinnutíma síns í beina kennslu. Á Íslandi var meðalfjöldi kennslustunda 624 klukkustundir á ári bæði á yngra stigi grunnskólans og á unglingastigi. Meðaltal OECD stóð í 770 og 710 klukkustundum á þessum skólastigum. Á framhaldsskólastigi á Íslandi stóð meðalklukkustundafjöldi beinnar kennslu í 480 klukkustundum, borið saman við OECD-meðaltalið: 667 klukkustundir á ári.
Árlegur samningsbundinn kennslutími kennara árið 2025 eftir OECD-ríkjum og skólastigum*
* Mynd 2 í landsskýrslu um Ísland
Fjármögnun
Meginhluti fjármögnunar menntunar kemur frá hinu opinbera. Opinber útgjöld frá grunnskóla til og með háskóla voru 19.675 Bandaríkjadalir á hvern nemanda árið 2023, leiðrétt fyrir kaupmætti. Meðaltal OECD var 13.599 dalir. Munur milli OECD-ríkja var mikill og spannaði frá 3.398 upp í 32.832 dali á hvern nemanda. Allar tölur eru á verðlagi 2020.
Útgjöld eftir skólastigum:
- Leikskólastig: Í mörgum löndum jukust útgjöld hins opinbera á hvert barn til leikskólamála verulega á árunum 2015–2023. Þetta átti einnig við um Ísland, þar sem útgjöld á hvert barn á aldrinum 3–5 ára námu 18.656 dölum árið 2023, samanborið við 12.215 dali árið 2015.
- Yngra stig grunnskóla: Útgjöld á hvern nemanda voru 20.889 dalir á Íslandi árið 2023, en 12.893 dalir að meðaltali innan OECD á þessu skólastigi.
- Unglingastig grunnskóla: Útgjöld á hvern nemanda voru 20.973 dalir á Íslandi, samanborið við 14.275 dali innan OECD.
- Bóknám framhaldsskóla: Opinber útgjöld á hvern nemanda voru 12.998 dalir, en meðaltal OECD var 12.421 dalur.
- Verk- og starfsnám framhaldsskóla: Útgjöld á hvern nemanda voru 20.147 dalir á Íslandi, samanborið við 13.901 dal að meðaltali innan OECD.
Athugasemdir