Hlutfall barna sem búa á heimilum undir lágtekjumörkum á Íslandi mældist 12,6% árið 2024, sem er umtalsverð lækkun frá árinu 2000 þegar hlutfallið var 16,5%. Þetta jafngildir því að um 10.500 börn hafi búið við lágtekjumörk á síðasta ári. Þetta kemur fram í nýrri skýrslu sem unnin var fyrir forsætisráðuneytið og kynnt var á fundi ríkisstjórnarinnar á föstudag.
Þótt almenna þróunin sé jákvæð og staðan á Íslandi sé sambærileg við hin Norðurlöndin, sýna niðurstöðurnar sláandi mun á stöðu barna eftir fjölskyldugerð, menntun og uppruna foreldra.
Erfið staða einstæðra foreldra og stórra fjölskyldna
Stærstu áhættuþættirnir tengjast fjölskyldugerð og menntunarstigi. Um 30% barna einstæðra foreldra búa við fátækt, samanborið við 8% barna sem búa hjá tveimur foreldrum. Þá eykst fátæktarhlutfallið verulega ef fjögur eða fleiri börn eru á heimili.
Menntun foreldra skiptir einnig sköpum; árið 2023 var fátæktarhlutfallið tæp 32% á heimilum þar sem menntaðra foreldrið hafði ekki lokið stúdentsprófi, en aðeins 4,2% þar sem foreldrar höfðu lokið háskólanámi.
Staða barna af erlendum uppruna veldur áhyggjum
Skýrslan sýnir að staða innflytjendafjölskyldna fer versnandi. Meðal barna sem fædd eru erlendis og eiga tvo foreldra af erlendum uppruna hækkaði fátæktarhlutfallið úr 23% árið 2000 í 33,6% árið 2024. Staðan er þyngst hjá fjölskyldum sem hafa dvalið stutt á Íslandi, en batnar eftir því sem dvalartíminn lengist.
Fjárhagsstaðan hefur jafnframt bein tengsl við líðan barna. Börn af efnislega lakari heimilum upplifa síður góða heilsu eða nægan tilfinningalegan stuðning, og eru líklegri til að verða fyrir einelti og félagslegum áskorunum.
Bótakerfið virkar en þarfnast endurskoðunar
Opinber stuðningur skiptir sköpum til að milda höggið. Barnabætur og húsnæðisbætur lækkuðu lágtekjuhlutfall barna um rúm 26% árið 2024 miðað við stöðuna án bótanna. Mest áhrif hafa þær hjá einstæðum foreldrum, öryrkjum og fólki með erlendan bakgrunn.
Skýrsluhöfundar kalla eftir heildstæðri endurskoðun á stuðningskerfinu. Lagt er til að einfalda barnabótakerfið, hækka skerðingarmörk og samræma betur opinberar bætur við sértækan húsnæðisstuðning sveitarfélaga, sérstaklega á svæðum þar sem leiguverð er hátt.
Mennta- og barnamálaráðherra kynnti á ríkisstjórnarfundinum vinnu við nýja stefnu og framkvæmdaáætlun sem á að uppræta vítahring fátæktar og tryggja öllum börnum jöfn tækifæri. Niðurstöður skýrslunnar munu nýtast beint í þá vegferð.
