Ísland dælir milljörðum í menntakerfið en kennslutíminn mun styttri en erlendis

Ísland ver veru­lega hærra hlut­falli af opin­beru fé til mennta­mála en önnur ríki innan Efnahags- og fram­fara­stofn­un­ar­innar (OECD). Þetta kemur fram í nýrri árs­skýrslu stofn­un­ar­innar, Education at a Glance 2026, sem birt var í dag. Þrátt fyrir mikla fjár­fest­ingu og þá stað­reynd að kenn­urum fjölgi hraðar en nem­endum, verja íslenskir kenn­arar mun minni tíma í beina kennslu en sam­starfs­fólk þeirra erlendis.

Samkvæmt skýrsl­unni ver Ísland 5,2% af vergri lands­fram­leiðslu til mennt­unar, á meðan með­al­tal OECD-ríkja stendur í 4,0%. Þegar litið er til útgjalda á hvern nem­anda frá grunn­skóla til háskóla nam upp­hæðin tæpum 19.700 Banda­ríkja­dölum á Íslandi árið 2023, borið saman við tæp­lega 13.600 dala með­al­tal innan OECD. Munurinn er sér­stak­lega afger­andi á yngri stigum grunn­skól­ans og í verk- og starfs­námi á fram­halds­skóla­stigi, þar sem útgjöld hér á landi eru tals­vert yfir með­al­lagi.

Færri kennslustundir en áhrif kennaraskorts áþreifanleg

Skýrslan sýnir að á árunum 2015 til 2024 fjölg­aði stöðu­gildum grunn­skóla­kenn­ara á Íslandi um 16% en nem­endum fjölg­aði aðeins um 6%. Á sama tíma fækk­aði börnum í leik­skólum en kenn­urum fjölg­aði, sem leiddi til þess að fjöldi barna á hvern leik­skóla­kenn­ara lækk­aði um 16%.

Þrátt fyrir þessa fjölgun kennslu­stétt­ar­innar sýna gögnin að íslenskir kenn­arar verja mun styttri tíma í beina kennslu en ger­ist í öðrum OECD-ríkjum. Á Íslandi er með­al­fjöldi kennslu­stunda 624 klukku­stundir á ári á grunn­skóla­stigi, sam­an­borið við 710 til 770 stundir að með­al­tali innan OECD. Á fram­halds­skóla­stigi er mun­ur­inn enn meiri; íslenskir kenn­arar kenna að með­al­tali í 480 stundir á ári á meðan með­al­tal OECD er 667 stundir.

Þótt kenn­urum hafi fjölgað fer vax­andi kenn­ara­skortur ekki fram­hjá íslenska mennta­kerf­inu frekar en öðrum innan OECD. Erf­ið­leikar við ráðn­ingar eru mestir í dreif­býli og á svæðum sem standa höllum fæti, og er skort­ur­inn sér­stak­lega mik­ill í stærð­fræði og nátt­úru­vís­indum.

Ungt fólk án framhaldsmenntunar enn yfir meðallagi

Í lands­skýrsl­unni um Ísland kemur fram að mennt­un­ar­stig full­orð­inna (25–64 ára) sé mjög svipað og gengur og ger­ist erlendis, þar sem 44% hafa lokið háskóla­menntun.

Hins vegar vekur athygli að hlut­fall ungs fólks á aldr­inum 25–34 ára sem hefur enga menntun lokið eftir skyldu­nám er 19% á Íslandi, sem er umtals­vert hærra en 12% með­al­tal OECD-ríkj­anna. Jákvæð teikn eru þó á lofti þar sem þetta hlut­fall fer lækk­andi á Íslandi, en það stóð í 27% árið 2015.

Á móti kemur að staða ungs fólks utan vinnu­mark­aðar og náms (NEET) er mjög sterk hér á landi. Aðeins 5% fólks á aldr­inum 18–24 ára féllu í þann hóp á Íslandi árið 2025, á meðan með­al­talið innan OECD nam 13%. Þá er þátt­taka í leik­skóla­starfi áfram með því mesta sem ger­ist, en 96% barna á aldr­inum þriggja ára og fram að grunn­skóla voru skráð í leik­skóla árið 2024.

Fjöldi nema á hvern kennara og kennsluhlutfall

Nem­enda­fjöldi einn ákvarðar ekki hversu marga kenn­ara mennta­kerfi þarf. Bekkj­ar­stærðir, vinnu­tími kenn­ara og kennslu­tími nem­enda hafa einnig áhrif. Frá 2015 til 2024 fjölg­aði stöðu­gildum kenn­ara í grunn­skólum á Íslandi um 16%, en nem­endum fjölg­aði um 6%. Innan OECD fjölg­aði kenn­urum um 13% og nem­endum um 2% að með­al­tali.

Svipuð þróun sést á leik­skóla­stigi. Börnum fækk­aði um 5% á Íslandi frá 2015 til 2024 en leik­skóla­kenn­urum fjölg­aði um 12%. Fjöldi barna á hvern kenn­ara lækk­aði því um 16%. Innan OECD fækk­aði börnum um 2%, kenn­urum fjölg­aði um 14% og fjöldi barna á hvern kenn­ara lækk­aði um 14%.

Kennarar verja aðeins hluta vinnu­tíma síns í beina kennslu. Á Íslandi var með­al­fjöldi kennslu­stunda 624 klukku­stundir á ári bæði á yngra stigi grunn­skól­ans og á ung­linga­stigi. Meðaltal OECD stóð í 770 og 710 klukku­stundum á þessum skóla­stigum. Á fram­halds­skóla­stigi á Íslandi stóð með­al­klukku­stunda­fjöldi beinnar kennslu í 480 klukku­stundum, borið saman við OECD-með­al­talið: 667 klukku­stundir á ári.

Árlegur samn­ings­bund­inn kennslu­tími kenn­ara árið 2025 eftir OECD-ríkjum og skóla­stigum*

* Mynd 2 í lands­skýrslu um Ísland

Mynd: Stjórn­ar­ráðið

Fjármögnun

Meg­in­hluti fjár­mögn­unar mennt­unar kemur frá hinu opin­bera. Opinber útgjöld frá grunn­skóla til og með háskóla voru 19.675 Banda­ríkja­dalir á hvern nem­anda árið 2023, leið­rétt fyrir kaup­mætti. Meðaltal OECD var 13.599 dalir. Munur milli OECD-ríkja var mik­ill og spann­aði frá 3.398 upp í 32.832 dali á hvern nem­anda. Allar tölur eru á verð­lagi 2020.

Útgjöld eftir skóla­stigum:

• Leik­skóla­stig: Í mörgum löndum juk­ust útgjöld hins opin­bera á hvert barn til leik­skóla­mála veru­lega á árunum 2015–2023. Þetta átti einnig við um Ísland, þar sem útgjöld á hvert barn á aldr­inum 3–5 ára námu 18.656 dölum árið 2023, sam­an­borið við 12.215 dali árið 2015.
• Yngra stig grunn­skóla: Útgjöld á hvern nem­anda voru 20.889 dalir á Íslandi árið 2023, en 12.893 dalir að með­al­tali innan OECD á þessu skóla­stigi.
• Ung­linga­stig grunn­skóla: Útgjöld á hvern nem­anda voru 20.973 dalir á Íslandi, sam­an­borið við 14.275 dali innan OECD.
• Bóknám fram­halds­skóla: Opinber útgjöld á hvern nem­anda voru 12.998 dalir, en með­al­tal OECD var 12.421 dalur.
• Verk- og starfs­nám fram­halds­skóla: Útgjöld á hvern nem­anda voru 20.147 dalir á Íslandi, sam­an­borið við 13.901 dal að með­al­tali innan OECD.