Umræðan um andlega heilsu, áföll og tilfinningar hefur opnast heilmikið á síðustu árum. Margir upplifa að vegna þessa sé auðveldara að koma fram og tjá sársauka sinn og leita sér hjálpar. En samhliða þessari opinberu umræðu hefur lúmskur fylgikvilli skotist upp á yfirborðið: tilhneigingin til að gera fórnarlambsvæðingu að ævilangri sjálfsmynd.

Þegar sársaukinn tekur yfir sjálfsmyndina gerist tvennt. Í fyrsta lagi eigum við til að halda of fast í fortíðina og í öðru lagi geta hversdagsleg mál tekið of stórt pláss. Lífsþjálfarinn Tania Khazaal benti á þetta þegar hún sagði: „Það er munur á sársauka og sjúkdómsgreiningu. Það er munur á því að særast og því að byggja alla sjálfsmynd sína í kringum það.“

Hugtakaskrið og ofgreining hversdagsins

Lífið er ófyrirsjáanlegt og óhjákvæmilega fylgir því sársauki. Við upplifum öll höfnun, missi, ástarsorg og ýmis átök. Þetta eru erfiðar, en eðlilegar mannlegar tilfinningar. Hins vegar virðist fólk eiga sífellt erfiðara með að meðhöndla venjuleg óþægindi án þess að stimpla þau með sálfræðilegum hugtökum.

Sálfræðingar kalla þetta fyrirbæri „hugtakaskrið“ (e. concept creep), þar sem merking sálfræðilegra hugtaka eins og áfalla og kvíða er útvíkkuð til að ná yfir mun vægari upplifanir. Samkvæmt greiningu á vettvangi Psychology Today er vaxandi tilhneiging til að ofgreina eðlilegar tilfinningar. Í dag er ágreiningur á vinnustað iðulega kallaður „andlegt ofbeldi“, gagnrýni er stimpluð sem „gaslýsing“ og fólki sem okkur semur ekki við er umsvifalaust lýst sem „eitruðum narcissistum“.

Þessi ofgreining á hversdagslífinu skapar falskt jafnræði á milli minni háttar mótlætis og alvarlegra áfalla. Eins og fram kemur í rannsóknum á vegum PMC / National Institutes of Health, þá veldur þessi merkingarverðbólga því að hugtökin missa mátt sinn. Afleiðingin er sú að fólk sem hefur raunverulega lifað af gróft ofbeldi, misnotkun eða kerfisbundna vanrækslu týnist í suðinu. Raddir þeirra drukkna í flóði af fólki sem krefst sömu athygli og samúðar fyrir mun minni sakir.

Fórnarlambsmenning

Félagsfræðingarnir Bradley Campbell og Jason Manning fjalla ítarlega um þessa samfélagsbreytingu í bók sinni The Rise of Victimhood Culture. Þeir lýsa því hvernig vestræn samfélög hafa færst úr „virðingar- og reisnarmenningu“ (e. dignity culture), þar sem fólk er hvatt til að sýna seiglu og láta smávægilegar móðganir sem vind um eyru þjóta, yfir í „fórnarlambsmenningu“ (e. victimhood culture). Í slíkri menningu verður fórnarlambshlutverkið að ákveðnum félagslegum gjaldmiðli og stöðutákni sem fólk notar til að kalla eftir samúð og stuðningi frá utanaðkomandi yfirvöldum eða á samfélagsmiðlum.

Það er gríðarlegur munur á því að upplifa sársauka og því að byggja sjálfsmynd sína í kringum hann. Sá sem skilgreinir sig fyrst og fremst sem fórnarlamb festist í ákveðnu hlutverki.

• Það gefur afsökun fyrir því að taka ekki ábyrgð á eigin lífi í núinu.
• Það kemur í veg fyrir persónulegan vöxt því breytingar krefjast þess að við sleppum takinu á gamla sársaukanum.
• Það eyðileggur sambönd, þar sem samskiptin litast alltaf af því að vera „sá sem sárnaði“.

Leiðin til raunverulegrar heilunar

Heilun snýst ekki um að gleyma því sem gerðist eða gera lítið úr því að manni hafi verið sýnt ranglæti. Heilun snýst um að breyta sambandinu við sársaukann. Í stað þess að horfa stöðugt inn á við og festast í eigin áföllum, sýna rannsóknir, eins og rakið er í grein hjá The New York Times, að það að beina sjónum út á við, sýna öðrum gæsku og finna tilgang í samfélaginu eflir seiglu og dregur verulega úr einkennum kvíða og þunglyndis.

Sá sem nær að heila sig breytist úr fórnarlambi í þann sem lifði af. Munurinn liggur í valdeflingunni: „Já, þetta kom fyrir mig, þetta var rangt og þetta olli mér sársauka. En þetta skilgreinir ekki hver ég er í dag og þetta fær ekki að stjórna því hvert ég stefni í framtíðinni.“

Samkvæmt sérfræðingum er mikilvægt að finna jafnvægi á ný. Við eigum að halda áfram að styðja þá sem eru brotnir og tryggja að fólk fái pláss til að syrgja og jafna sig. En við verðum líka að hætta að verðlauna fórnarlambshlutverkið með endalausri athygli og fara þess í stað að hvetja til seiglu, ábyrgðar og endurheimtar eigin styrks. Lífið er of stutt til að vera skilgreint af sárunum einum saman.