Fimm ár eru nú liðin frá því að talíbanar hrifsuðu til sín völdin í Afganistan og ástandið í landinu fer ört versnandi. Samkvæmt nýjum skýrslum og gögnum frá Sameinuðu þjóðunum hefur helmingur þjóðarinnar verið kerfisbundið þurrkaður út úr opinberu lífi. Alþjóðlegir sérfræðingar lýsa ástandinu sem „kynjaaðskilnaðarstefnu“ (e. gender apartheid) þar sem mannréttindi kvenna og stúlkna hafa verið afnumin með öllu.

Á sama tíma stendur afganska þjóðin frammi fyrir fordæmalausri mannúðarkrísu og efnahagshruni, sem dýpkar enn frekar vegna stórfellds niðurskurðar á alþjóðlegri þróunaraðstoð.

Konur lokaðar inni á heimilum sínum

Síðan talíbanar tóku völdin í ágúst 2021 hafa þeir gefið út yfir 100 tilskipanir og lög sem beinast beint gegn réttindum kvenna. Afganistan er í dag eina landið í heiminum þar sem stúlkum er kerfisbundið bannað að ganga í gagnfræðaskóla og konur eiga ekki rétt á háskólamenntun. Áætlað er að um 2,4 milljónir stúlkna séu án skólavistar af þessum sökum.

Ein þeirra sem upplifðu þetta er hin 24 ára gamla Noori, sem var í háskólanámi þegar valdaránið átti sér stað.

„Ég valdi að læra lögfræði og stjórnmálafræði vegna þess að ég vildi gefa afgönskum konum rödd og verja réttindi þeirra,“ segir Noori í samtali við BBC. „Ég náði aldrei að klára gráðuna mína út af valdatöku talíbana. Framtíðin var einfaldlega tekin af mér og öllum öðrum konum í minni stöðu.“

Raddir kvenna mega ekki heyrast á almannafæri

Nýjustu rannsóknir UN Women sýna að helmingur allra kvenna fer aðeins út af heimili sínu einu sinni eða tvisvar í mánuði vegna strangra takmarkana á ferðafrelsi. Ný siðgæðislög kveða jafnframt á um að konur megi ekki láta raddir sínar heyrast á almannafæri.

Fyrrverandi varaforseti afganska þingsins, Fawzia Koofi, lýsti ástandinu nýverið á þessa leið:

„Á hverjum einasta degi eru konur þurrkaðar út úr opinberu lífi, þaggaðar niður, hnepptar í fangelsi innan eigin lands og rændar sinni dýpstu mannlegu reisn.“

Sálrænt hrun og heilbrigðiskrísa

Kúgunin hefur haft hrikalegar afleiðingar fyrir líf og andlega heilsu afganskra kvenna. Sjö af hverjum tíu konum lýsa andlegri heilsu sinni sem „slæmri“ eða „mjög slæmri“ og tilkynningar um kvíða, vonleysi og sjálfsvígshugsanir hafa rokið upp úr.

Samhliða þessu hefur heilbrigðiskerfið lamast. Þar sem konum er bannað að læra læknisfræði og verða ljósmæður ríkir alvarlegur skortur á kvenkyns heilbrigðisstarfsfólki, sem þýðir að þúsundir kvenna komast ekki undir læknishendur. Útreikningar sýna að Afganistan gæti misst yfir 25.000 kvenkyns kennara og heilbrigðisstarfsfólk fyrir árið 2030 ef takmörkunum verður ekki létt.

Önnur kona, Shaima, sem var hýdd 50 sinnum fyrir meint brot á siðgæðislögum talíbana, lýsir varanlegum áhrifum ofbeldisins á fjölskylduna:

„Elsta dóttir mín vaknar núna skelfingu lostin nánast á hverri einustu nóttu og spyr mig: „Mamma, eru þeir að berja þig?“ eða „Mamma, eru þeir að drepa þig?“ Það er það sem veldur mér mestum sársauka.“

Efnahagshrun og minnkandi alþjóðleg aðstoð

Ofan á mannréttindabrotin glímir Afganistan við einhverja mestu mannúðarkrísu heims. Um 22 milljónir manna tæplega helmingur þjóðarinnar þurfa á neyðaraðstoð að halda til að lifa af.

Ástandið versnar enn sökum þess að:

1. Atvinnuþátttaka kvenna er nánast engin: Aðeins 7% afganskra kvenna eru í launaðri vinnu. Þetta hefur svipt mörg heimili einu fyrirvinnunni og dregið um tæpan milljarð bandaríkjadala úr landsframleiðslu ríkisins.
2. Alþjóðlegt fjármagn dregst saman: Margar vestrænar þjóðir hafa skert eða stöðvað fjárframlög sín til þróunarmála til að tryggja að fjármunir renni ekki beint í vasa talíbanastjórnarinnar. Þetta bitnar hins vegar beint á dreifingu matvæla og lyfja til almennings.

Ísland og alþjóðasamfélagið mótmæla harðlega

Alþjóðasamfélagið hefur ítrekað fordæmt mannréttindabrot talíbana. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna í Genf leiddu Ísland og önnur Norðurlönd ríki í formlegri yfirlýsingu þar sem refsilögum talíbana var mótmælt, en lögin draga meðal annars úr refsingu fyrir heimilisofbeldi gegn konum og leyfa hýðingar á almannafæri.

Þrátt fyrir harða fordæmingu og vaxandi einangrun halda talíbanar áfram að herða tökin á íbúum landsins á meðan afganskar konur og stúlkur standa frammi fyrir glataðri framtíð.

Ákall um aðgerðir: „Heimurinn má ekki líta undan“

Margar afganskar konur neita hins vegar að gefast upp og reyna eftir fremsta megni að halda úti neðanjarðarskólum og litlum fyrirtækjum í felum. Ákall þeirra til alþjóðasamfélagsins er skýrt: samstaða í orði dugar ekki til, það þarf harðar aðgerðir.

Eins og ein nafnlaus afgönsk kona komst að orði í gegnum mannréttindasamtökin Vital Voices:

„Eftir því sem talíbanarnir verða strangari, þeim mun sterkari verðum við. En stuðningur ykkar er það sem gerir þann styrk mögulegan.“