Njósnað um náungann

Björgvin Guð­munds­son skrifar,

Frá lokum nóv­em­ber hefur mörgum verið tíð­rætt um að við ættum að tala vel um hvert annað í stað þess að níða skó­inn af náung­anum. Þessum skjót­fengna náunga­kær­leik hefur síðan vaxið ásmegin eftir því sem liðið hefur á umræðu um upp­á­kom­una á Klaustur bar sem gerð var opin­ber eftir að ólög­legri hljóð­upp­töku var lekið í fjöl­miðla. Við eigum auð­velt með að setja okkur á háan stall þegar aðrir hafa fallið af honum.

Þótt flestir venji sig ekki á að fara niðr­andi orðum um annað fólk óska þess þó fáir að sam­töl þeirra við vini eða sam­starfs­menn séu hljóð­rituð og prentuð til opin­berrar birt­ingar. Við kjósum að njóta ákveð­innar frið­helgi þegar kemur að per­sónu­legum sam­ræðum og upp­lýs­ingum um einka­hagi. Í því felst ekki endi­lega að við höfum eitt­hvað að fela.

Um þetta eru flestir sam­mála enda hefur íslensk lög­gjöf byggt á því sjón­ar­miði að vernda okkur fyrir hvers kyns hnýsni og söfnun per­sónu­legra upp­lýs­inga. Til dæmis gilda ákveðnar reglur um svo­kall­aða hlustun sím­tala sem eiga ein­ungis að vera á valdi stjórn­valda, þótt þeim heim­ildum hafi verið beitt frjáls­lega gegn borg­ur­unum. Slíkt eft­ir­lit þarf að rök­styðja með vísan til hugs­an­legra lög­brota.

Við erum að feta vara­sama slóð ef við sýnum ákveðið umburð­ar­lyndi gagn­vart því að fylgst sé með okkur ef ske kynni að ósæmi­leg umræða eða hegðun ætti sér stað. Skiptir þá engu þótt slíkt sé rétt­lætt með vísun til göf­ugra hags­muna heild­ar­innar, hvernig sem það er svo skil­greint. Til dæmis að fá inn­sýn í hug­ar­heim fólks sem viðrar skoð­anir sem við jafn­vel fyr­ir­lítum og erum hjart­an­lega ósam­mála. Þá fyrst reynir á umburð­ar­lyndi þeirra umburð­ar­lyndu.

Sé slíkt hins vegar sam­þykkt er rétt­indum borg­ar­anna fórnað fyrir ein­hverja heild­ar­hyggju, svipað og ráð­stjórn­ar­ríkin rétt­lættu umfangs­mikið eft­ir­lit með fólki í þágu kerf­is­ins. Í slíku and­rúms­lofti voru þeir, sem voru á skjön við ríkj­andi við­horf, ógn við sam­fé­lagið og án rétt­inda. Til að hafa upp á þeim voru borg­ar­arnir sjálfir gerðir að njósn­urum.

Þessi hug­mynda­fræði birt­ist til dæmis í við­horfi fólks til þess hvort birta eigi tekju­upp­lýs­ingar ein­stak­linga opin­ber­lega. Til­gang­ur­inn er sagður helga með­alið og aðferðin hafi fæl­ing­ar­mátt gegn skattsvikum. Aðhaldið á að fel­ast í því að við getum klagað nágranna okkar til yfir­valda ef við teljum að þeir lifi um efni fram miðað við upp­gefnar tekjur. Kannað hvort hjól­hýsið í bíla­stæð­inu og utan­lands­ferðir fjöl­skyld­unnar á síð­asta ári sam­ræm­ist inn­komu fjöl­skyld­unnar. Ekki er slík hugsun lík­leg til að auka sam­heldni, sam­kennd og virð­ingu fólks á milli. Hún elur á sundr­ungu, ill­mælgi og öfund. Eitthvað sem allir vilja nú sporna gegn.

Í þessu við­horfi felst eng­inn stuðn­ingur við hót­anir og lít­ils­virð­ingu eða skatt­svik og ójafna tekju­skipt­ingu. Við höfum bara aðferðir til að tækla þessa hluti. Án þess að fórna frið­helgi ein­stak­lings­ins með vísan til hags­muna heild­ar­innar. Og njósna um náung­ann.

Höfundur er með­eig­andi KOM ráð­gjafar.