„Mér finnst svo mikilvægt að við opnum á umræðuna um hvað börn eitraðra foreldra þurfa að ganga í gegnum og hverjar afleiðingarnar séu. Ég veit að ég er ekki ein um allar þessar upplifanir og því hvet ég ykkur sem hafið ekki þor til þess að sýna stuðning til þeirra sem eru fastir í samskiptum við eitraða foreldra að draga tjöldin frá ykkar eigin meðvirkni og byrja að stíga skrefin fram á við.“
Þetta skrifar Anna Katrín, ein af baráttukonum #höfum hátt og þolandi hins alræmda Robert Downey. Hún birti í gærkvöldi pistil á Facebook-síðu sinni þar sem hún opnar á lítið rætt vandamál hér á landi. Hún segist vera barn „toxic“ foreldra, sem mætti þýða sem eitraðir foreldrar. Pistillinn hefur vakið mikil áhrif á stuttum tíma. Hún hvetur landsmenn til að hætta meðvirkni gagnvart foreldrum sem brjóta á börnum sínum ýmist andlega, líkamlega eða kynferðislega.
Pistill Önnu Katrínar í heild sinni:
Að vera barn Toxic Foreldra
Ég hef ekki verið þekkt fyrir að hlýða óskrifuðum reglum. Minn dýpsti kjarni öskrar á mig að “rugga bátnum”, að hafa hátt og tala um fílinn í herberginu. Minn draumur er að geta nýtt reynsluna mína hvort sem hún er góð eða slæm til þess að hjálpað öðrum – og ég trúi því það sé minn tilgangur í þessu dýrmæta lífi.
Mér finnst bæði mikilvægt og löngu kominn tími á að opna á umræðuna um Toxic foreldra og áhrifin sem þeir geta haft á börnin sín – áhrif sem fylgja börnunum allt þeirra líf – baráttuna sem börnin þurfa að ganga í gegnum til þess að öðlast frelsi – meðvirknina sem börnin upplifa og skömmina.
En hvað er Toxic foreldri? – Fyrir mér þá er Toxic foreldri – foreldri sem hefur ekki unnið úr – horfst í augu við – tekist á við eða borið ábyrgð á sínum eigin áföllum og sársauka og býr þar að leiðandi yfir eitruðum áhrifum. Foreldrið tekur út sinn sársauka á barninu á svo margslunginn hátt t.d. með því að beita barnið andlegu og líkamlegu ofbeldi – vanrækslu – stjórnun – þöggun og fleira. Foreldrið ber eitrið þannig í börnin sín og aðra fjölskyldumeðlimi hvort sem það gerist meðvitað eða ómeðvitað og úr því skapast mjög eitrað samskiptamynstur og þ.a.l. slæm meðvirkni.
Það er engum auðvelt að viðurkenna að eiga Toxic foreldra – en ég ætla að stíga skrefið út úr feluleiknum – skömminni – hræðslunni og viðurkenna það :
Ég á tvo Toxic foreldra – móðir og faðir – og það er minn sannleikur.
Eftirfarandi eru smá brot úr sögunni minni – brot af þeim tilfinningum sem ég get ekki lýst með orðum en lýsa að hluta til upplifun minni – eitrinu og vanrækslunni sem ég bjó við :
*Tilfinningin þegar foreldrar þínir voru að rífast – öskra og slást – á meðan ég sit stjörf inní herbergi og heyri svo þegar annað foreldrið hendir hinu foreldrinu á herbergishurðina mína og hélt því föstu þar – ég varð svo hrædd að ég þorði ekki að anda.
*Tilfinningin þegar ég kom heim úr skólanum og fann annað foreldri mitt liggjandi í rúminu sínu en ég náði ekki að vekja það. Ég er það ung að ég kann ekki að hringja á sjúkrabíl svo ég hringdi í fyrsta númerið í símaskránni.
*Tilfinningin þegar ég kom heim úr skólanum og foreldrar mínir voru búnir að vera að rífast og voru svo reið út í hvort annað að annað þeirra hafði látið sig hverfa. Ég læsti mig inni í herberginu mínu stjörf af hræðslu, ein heima með hinu foreldrinu sem rústaði íbúðinni – hvolfdi öllum húsgögnunum – öskraði – reif allar blaðsíðurnar úr biblíunni og dreifði þeim um íbúðina og skildi mig svo eina eftir – það næsta sem ég man var að ég var stödd í kjallaraherbergi í kvennaathvarfinu.
*Tilfinningin þegar ég var unglingur og gat látið mig hverfa af heimilinu í tvo sólarhringa án þess að foreldrar mínir svo lítið sem athuguðu hvar ég væri – á meðan raunin var sú að ég var stödd heima hjá barnaníðingi sem var að misnota mig kynferðislega og borga mér pening fyrir misnotkunina – vitandi ástandið á heimilinu og nýtti sér það.
*Tilfinningin þegar ég var að passa systkini mín og foreldrið mitt kom svo drukkið heim að það hrundi á gólfið í anddyrinu og lá þar kylliflatt með útidyrahurðina galopna. Höfuðið á því skall svo fast á flísarnar á gólfinu að ég veit ekki hvort að það rotaðist eða dó við höggið – en ég þorði ekki að gá – svo ég faldi mig inni í herbergi alla nóttina.
*Tilfinningin þegar ég reyndi að setja mörk eða gera upp æskuna við foreldrið mitt en er þá kölluð dramatísk og foreldrið labbaði í burtu og afneitaði mér og börnunum mínum.
*Tilfinningin þegar foreldrið mitt sagðist þurfa að velja á milli samskipta við mig og barnabörnin sín á móti sambandinu við makann sinn – maka sem notaði mig og mín eigin börn gegn því og beitti okkur andlegu ofbeldi.
*Tilfinningin þegar ég manaði mig upp í að setja heilbrigð mörk við foreldrið mitt um samskipti en fékk símtal klukkan tvö um nóttina þar sem það tilkynnti mér með þvoglumæltri röddu að það sé búið að taka tvö spjöld af lyfjum og sé að reyna að fyrirfara sér. Ég heyrði svo símann detta í gólfið – ég horfði svo á eftir sjúkrabílnum keyra með foreldrið í burtu og veit ekki hvort að það myndi lifa af eða deyja og skilaboðin voru að þetta var mér að kenna – því ég reyndi að setja mörk.
Að vera barn eitraðs foreldris og lifa alla sína barnæsku við þá tálsýn að þú sért elskuð af foreldrum þínum þegar raunin er sú að þú ert það ekki. Það er erfitt að ímynda sér hversu eyðileggjandi slík vanræksla er fyrir lítið barnshjarta sem þráir ekkert heitar en að vera elskað og samþykkt, og lifir lífinu sínu oft í þeim eina tilgangi að finna raunverulega umhyggju á meðan sorgin, hræðslan og samviskubitið nagar það að innan.
Barn sem hefur alist upp í eitruðu umhverfi t.d. frá því að það varð til í móðurkviði ber því óhjákvæmilega með sér stóra áfallasögu og líkamleg og andleg einkenni eftir því.
Einkennin geta verið : áfallastreituröskun – almennur kvíði – ofsakavíði – þunglyndi – vefjagigt – ofurnæmt taugakerfi – hjartsláttartruflanir – viðkvæmt ónæmiskerfi, -sjúkdómar – mígreni o.fl. Oft þá fylgja þessir kvillar barninu alla þeirra ævi.
Í sumum tilfellum þá samþykkir foreldrið tilfinningar og upplifanir barns síns með því að hlusta á barnið og gefur barninu leyfi til þess að gera upp fortíðina. Foreldrið tekur þar af leiðandi ábyrgð á gjörðum sínum og mistökum – horfist í augu við sannleikann og tekst á við skömmina sem misgjörðum sínum fylgir. Foreldrið tekst þá á við sinn eigin sársauka og heilar þar með eitraða og meðvirka fjölskyldumynstrið í leiðinni – það er ótrúlega dýrmætt og magnað ferðalag bæði fyrir foreldrið og barnið og gefur báðum tækifæri á því að eignast fallegt og heilbrigt samband.
Hins vegar ef foreldri tekst ekki að samþykkja tilfinningar og upplifanir barns síns – þaggar niður í barninu sem reynir að tjá sig og spilar á samviskubit þess – afneitar því – skammar það og svo framvegis þá hefur það gríðarlega slæmar afleiðingar. Foreldrinu tekst þ.a.l. ekki að horfast í augu við sjálfan sig og bera ábyrgð á eigin líðan og gjörðum – horfast í augu við sannleikann og takast á við skömmina. Þá heldur eitrið og meðvirknin áfram að breiðast út eins og krabbamein í börnin og aðra fjölskyldumeðlimi.
Foreldri getur líka verið með andleg veikindi sem það leitar ekki hjálpar við líkt og kvíða – þunglyndi – alkahólisma – lyfjafíkn – persónuleikaraskanir – kvenfyrirlitningu – narcissisma og fleira sem gerir barninu enn erfiðara fyrir að eignast heilbrigð samskipti við það.
Þegar barn eitraðs foreldris – sama hversu gamalt barnið er – tekur þá ákvörðun að setja mörk á samskiptin eða jafnvel slíta samskiptum við foreldrið þá búa þar að baki margar ástæður. Oft eru ástæðurnar svo myrkvar og dimmar að fólk getur ekki einu sinni byrjað að ímyndað sér hvað barnið hefur þurft að ganga í gegnum.
Það krefst ótrúlegs hugrekkis og krafts fyrir barn að bæði setja mörk og slíta samskiptum við foreldrið sitt og standa við það – sama hvort barnið sé ungt eða fullorðið. Það tekur ekkert barn þá ákvörðun af léttleika. Ofan á það eitt að taka ákvörðunina sjálfa þá gerir fólk sér heldur ekki grein fyrir afleiðingunum sem henni geta fylgt – hótanir – andlegt og/eða líkamlegt ofbeldi – foreldri afneitar barninu – sjálfsmorðshótanir eða tilraun til þess framkvæmd.
Eftir mikla andlega vinnu þá get ég í mínum kærleika séð ástæðurnar fyrir því af hverju foreldrar mínir höfðu ekki styrk til þess að takast á við sinn eiginn sársauka. En þó svo að ég geti sýnt þeim skilning – kærleika og með tímanum fyrirgefningu þá hef ég mitt frjálsa val varðandi samskipti við þau. Ég valdi að halda áfram í mínu heilunar og bataferli án þeirra og fyrir mig og mína fjölskyldu þá var það eina rétta ákvörðunin. Eftir margra ára baráttu við að eignast heilbrigð samskipti og alltof mikla von í barnshjartanu mínu sem þráði ekkert heitar en að vera elskuð og samþykkt af foreldrum mínum þá gat ég ekki meira – hvorki á líkama né sál. Ég gat ekki hleypt eitrinu nær okkur og sagði því skilið við það.
Það sem mér finnst mikilvægt að komi fram í þessari umræðu er sársaukinn sem fylgir því að fá ekki stuðning frá þeim sem eiga að vita betur. Þeim sem þekkja söguna og hafa jafnvel orðið vitni sjálfir eða heyrt af því sem gekk á. Fólk sem lifir í svo mikilli meðvirkni að það getur ekki einu sinni borið virðingu fyrir erfiðri ákvörðun líkt og þessari. Sem leyfir sér að segja „en hann er nú Pabbi þinn eftir allt!“ – „en hún er mamma þín, hún fæddi þig!” – Fólk sem lætur eins og ekkert sé og þorir ekki að tala um fílinn í herberginu – í jólaboðinu – í fjölskylduhittingum eða undir fjögur augu.
Persónulega þá hef ég aldrei beðið neinn um að velja sér hlið – mína eða þeirra – og ég mun aldrei gera það. Enda er það ekki það sem skiptir máli. Sem betur fer þá fæðumst við inn í þennan heim með frjálst val um það hverja við veljum að hafa í lífi okkar þegar við fullorðnumst og ég ber virðingu fyrir vali annarra eins og ég bið aðra um að bera virðingu fyrir mínu eigin vali.
Það sem skiptir máli fyrir mér er að fólk sé fært um að sýna stuðning – tala um hlutina þó þeir séu erfiðir – segja hlutina upphátt eins og þeir eru – hætta að tipla á tánum í endalausri meðvirkni og grípa inn í þegar það veit um barn/börn sem búa við vanrækslu og ofbeldi. Þegar ég var lítil þá greip enginn inn í þær hrikalegu aðstæður sem ég bjó við og ég er heppin að hafa komist ágætlega heil út úr þeim – það hafa því miður ekki allir sömu sögu að segja.
Mig langar að taka smá dæmi um hversu lokuð þessi umræða um Toxic foreldri er og þar sem ég hef opinberað fyrir þjóðinni í gegnum #höfumhátt hluta af þeirri kynferðislegu misnotkun sem ég varð fyrir þá set ég þetta í eftirfarandi samhengi :
Misnotkunin af hálfu Róberti barnaníðings er bara brot við hliðina á afleiðingunum af vanrækslu foreldra minna. Í mínu tilfelli þá er Róbert barnaníðingur ein af afleiðingunum af vanrækslu foreldra minna og hann vissi það – hann nýtti sér það.
Af hverju er það sem Róbert barnaníðingur gerði mér „ekki í lagi“ en það sem foreldrar mínir gerðu „í lagi“!?
Af hverju þurfum við að vera svona meðvirk gagnvart sambandi foreldra og barna og sitja hjá og þegja en þegar kemur að kynferðisbrotum þá megum við öskra og hafa hátt!?
Af hverju mega konur segja frá karlmönnum sem beittu þær andlegu og líkamlegu ofbeldi en þegar börn reyna að segja frá ofbeldi af hálfu foreldra sinna þá eru þau þögguð niður!?
Sárin mín eftir foreldra mína eru eins og djúpir skurðir fullir af skít sem eitra mig að innan – ég þarf að byrja á því að fjarlægja skítinn – síðan sótthreinsa sárið og leyfa því að anda – og að lokum leyfa því að gróa – fyrir hvern einasta skurð. Ég mun ávallt bera með mér örin – þau hverfa aldrei. Fyrir mig þá er þetta full vinna hvern einasta dag. Í dag er ég er stolt af því að sinna þessari vinnu og ég er stolt af börunum mínum – þau minna mig á styrkinn minn og sigurinn sem ég hef unnið.
Mér finnst svo mikilvægt að við opnum á umræðuna um hvað börn eitraðra foreldra þurfa að ganga í gegnum og hverjar afleiðingarnar séu. Ég veit að ég er ekki ein um allar þessar upplifanir og því hvet ég ykkur sem hafið ekki þor til þess að sýna stuðning til þeirra sem eru fastir í samskiptum við eitraða foreldra að draga tjöldin frá ykkar eigin meðvirkni og byrja að stíga skrefin fram á við. Hver veit nema með því séuð þið að hjálpa til við að stöðva eitrið og stoppa í mörgum tilfellum nokkrar kynslóðir af áföllum og ofbeldi!!
Standið upp og klappið fyrir börnum sem taka þá ákvörðun að stöðva eitrið – þakkið þeim fyrir að taka ábyrgð á sínum áföllum – sinni líðan og neita að bera það áfram í sínar eigin fjölskyldur! Ekki sitja hjá og þegja – ekki láta eins og ekkert sé – ekki leyfa eitrinu að sigra!
Í lokin vil ég koma á framfæri að þrátt fyrir allt ofbeldið og vanræksluna þá er ég ein þakklát kona í dag. Ég er búin að vera í mínu bataferðalagi í rúmlega fjögur ár og held ótrauð áfram þar sem ég neita að verða eitrað foreldri sjálf og bera mín áföll og eitrið í börnin mín – það er einfaldlega ekki í boði.
Ég vona að ég nái að veita einhverjum sem þarf á því að halda innblástur í þetta erfiða verkefni. Ef ég gat þetta þá getur þú það líka – það er ekkert jafn frelsandi og að standa með sjálfum sér. Vertu þitt eigið foreldri ef þú þarft þess hvort sem er þín eigin móðir – þinn eiginn faðir eða bæði!
Taktu þína eigin áfallasgöu og breyttu henni í styrkleikann þinn!
Ég er þakklát fyrir að fá að sinna þessu hlutverki í lífinu og ég er þakklát fyrir að þora að tala um þessa viðkvæmu hluti. Ég er þakklát fyrir mína litlu yndislegu fjölskyldu og allt stuðningsnetið sem ég hef myndað mér sem grípur mig alltaf þegar ég þarf á stuðningi að halda. Ég er þakklát fyrir allar Gyðjurnar mínar – Sálusystur mínar og Klettana mína!
Þetta er ekki minn feluleikur eða mín skömm – þetta er minn sannleikur – mín upplifun – mín saga og ég vona svo innilega að ég nái að láta söguna mína hafa áhrif til hins betra – ég finn að minnsta kosti stórkostlegt frelsi í því að opinbera mína sögu – eitt skref í einu!
Stöndum saman og stöðvum ofbeldi gegn börnum – Opnum augun fyrir þeirri staðreynd að foreldrar geta verið skaðlegir fyrir sín eigin börn – Stöðvum eitruðu meðvirknina!
Lífið er svo mikið bjartara í sannleikanum!
Athugasemdir