Undanfarið hefur farið fram afar viðamikill undirbúningur vegna samþætts sérfræðimats og hefur Inga Sæland nú lagt fram skýrslu á Alþingi um innleiðingu og undirbúning þess.

Kemur fram að núgildandi læknisfræðilegt örorkumat hafi verið innleitt hér á landi árið 1999. Hefur það staðið óbreytt síðan, en með nýju örorku- og endurhæfingarkerfi verður því hætt og í staðinn fyrir það verður tekið upp samþætt sérfræðimat.

Ekki er langt í að breytingarnar eigi sér stað; en þann 1. september næstkomandi mun nýja kerfið taka gildi.

Í inngangsorðum skýrslunnar leggur Inga áherslu á að samþætta sérfræðimatið muni fela í sér nýja og tímabæra hugsun:

„Núgildandi matskerfi byggir eingöngu á læknisfræðilegum forsendum“ en með nýja matinu verði horft heildrænt á einstaklinginn og einnig litið til „sálfræðilegra og félagslegra þátta“ segir ráðherra og bætir því við að „megináherslan er á færni viðkomandi í samspili við umhverfi og aðstæður“ og að hugsunin að baki „snýr að valdeflingu og að styðja fólk til að nýta sem best alla sína getu.“

Inga segir að fram undan séu svo „sannarlega spennandi tímar“ með nýrri hugsun sem og stórum skrefum fyrir „fatlað fólk og öryrkja á Íslandi.“

Í skýrslunni er gerð grein fyrir vinnu starfshóps sem þáverandi félags- og vinnumarkaðsráðherra skipaði í maí 2024 í þeim tilgangi að útfæra samþætta sérfræðimatið.

Segir í máli ráðherra að vinnuhópur á vegum Tryggingastofnunar sem í voru sérfræðingar frá Tryggingastofnun, VIRK starfsendurhæfingarsjóði og Vinnumálastofnun skipulagði vinnu starfshópsins.

Með skýrslunni fylgja tveir viðaukar er starfshópurinn vann; annars vegar um þau atriði sem líta skal til við samþætt sérfræðimat; hins vegar leiðbeinandi viðmið um áhrif þeirra atriða á færnivanda.

Var talið brýnt að í starfshópnum væru fagaðilar er byggju yfir sérþekkingu sem og reynslu sem taka þyrfti mið af við mótun á nýju heildrænu matskerfi.

Starfshópurinn var því samansettur af fulltrúum þeirra heilbrigðisstétta er hafa aðkomu að heilbrigðisþjónustu eða endurhæfingu, fulltrúum frá heilbrigðis- og velferðarstofnum, háskólum, hagsmunaaðilum, lífeyrissjóðum og heilbrigðisráðuneytinu.

Einnig kemur fram að samkvæmt lögunum sem Alþingi samþykkti síðastliðið sumar um endurskoðun örorkulífeyriskerfis almannatrygginga skal samþætta sérfræðimatið byggja á hugmyndafræði sem liggur að baki ICF-flokkunarkerfinu, en það er alþjóðlegt flokkunarkerfi um færni, fötlun og heilsu sem var þróað af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, WHO.

Niðurstöðurnar skulu segja til um getu viðkomandi einstaklings til virkni á vinnumarkaði og þegar sú geta er metin í samþættu sérfræðimati verður auk heilsufarsþátta að líta til færni til athafna og þátttöku, umhverfisþátta og persónubundinna þátta:

„Færni einstaklingsins er skoðuð út frá því samfélagi sem hann býr í, án tillits til þess hvað olli skerðingunni sem hann býr við, hömlunum við athafnir eða takmörkunum á þátttöku“ segir Inga og bætir því við að „flokkunarkerfið gerir notendum þess kleift að lýsa samspili ólíkra þátta markvisst og gagnkvæmum áhrifum þeirra.“

Hún færir í tal að samkvæmt skilgreiningu í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er fötlun enda afsprengi samspils milli fólks með skerðingar annars vegar og umhverfis og viðhorfa hins vegar sem „hindra fulla og árangursríka samfélagsþátttöku þess“ til jafns við aðra og „prófanir á matinu hafa farið fram hjá Tryggingastofnun og sömuleiðis er áfram unnið að útfærslu á nýja matskerfinu og umsóknum um örorku.“

Þá kemur fram að það hafi verið útbúnar handbækur fyrir fagaðila um nýja kerfið og boðið verður uppá námskeið fyrir fagaðila hjá TR.

Tekið er fram að vert sé að undirstrika að Tryggingastofnun verði heimilt að víkja frá skilyrðum um samþætt sérfræðimat ef slíkt mat er bersýnilega óþarft að mati stofnunarinnar.