Svona vörðumst við Spænsku veikinni: Landshlutaeingangrun bjargaði nærri helmingnum

Þegar Spænska veikin felldi nærri 500 Íslend­inga var stór hluti lands­ins settur í ein­gangrun. Sam­göngu­bann var sett á þannig að Norður-, Suður- og Aust­ur­land voru ein­angruð frá suð­vest­ur­horni lands­ins og Vest­ur­land­inu. Þannig tókst að forða 40 pró­sentum þjóð­ar­innar frá veirunni skæðu.

Árið 1918 var Ísland bænda­sam­fé­lag þar sem nærri 60 pró­sent af ríf­lega 90 þús­und íbúum bjuggu í dreif­býli og hin 40 pró­sentin í þétt­býl­is­kjörnum. Fyrsta bylgja inflú­ensunnar barst til lands­ins í júlí 1918, en ein­kenni veik­innar voru þá yfir­leitt væg. Önnur bylgja veik­innar barst til svo lands­ins dag­ana 19. og 20. októ­ber með skip­verjum á Botníu og Willemoes. Þannig barst veikin frá Reykja­vík og Hafn­ar­firði til Suð­ur­nesja, yfir á Vest­ur­land og áfram norður á Vest­firði.

Fréttir af háu dán­ar­hlut­falli í Reykja­vík bár­ust fljótt til nær­liggj­andi byggð­ar­laga en það kom ekki í veg fyrir að veikin skal með fullum þunga bæði á Akranesi og Keflavík. Íbúar fjar­læg­ari staða höfðu hins vegar lengri tíma til að bregð­ast við yfir­vof­andi vá. Fyrir til­stuðlan heima­manna var komið á sam­göngu­banni yfir Holta­vörðu­heiði til norð­urs og ferða­lög austur yfir Jökulsá á Sól­heima­sandi voru bönnuð. Skip sem sigldu til Norður- og Aust­ur­lands voru sett í sótt­kví vikum saman eftir hild­ar­leik­inn í Reykja­vík. Eftirlit var haft með að sam­göngu­bann­inu væri hlýtt og tókst þannig að stemma stigu við útbreiðslu veik­innar til Norður- og Aust­ur­lands.

Það vekur athygli að heima­menn, bæði norð­an­lands og austan, áttu frum­kvæði að ein­angrun sinna lands­hluta. Þetta sam­göngu­bann varð án efa til þess að veikin barst hvorki til Norður- né Aust­ur­lands ásamt hluta Vest­ur­lands.

Ljóst þykir á lýs­ingum að Spænska veikin var mjög skæð. Þannig rit­aði Þórður Thorods­sen læknir eft­ir­far­andi lýs­ingu í Lækna­blað­inu árið 1919. „Að því er sjálfa veik­ina snertir, var hún mjög ein­kenni­leg og að mörgu leyti alt öðru­vísi en þær inflú­ensu-sóttir, sem áður hafa gengið og eg hefi séð. Eg var alvanur við að sjá í fyrri sóttum barka­kvef og háls­bólgur, lungna­kvef og lungna­bólgur, bæði bronco-pneumon­íur og krúpösar, eyrna­bólgur, tauga­verki, upp­köst og nið­ur­gang, konur hafa misst fangs og sumir orðið hálf brjál­aðir um tíma. En svo þungt lungna­kvef, svo tíðar lungna­bólgur sem í þess­ari sótt hefi eg aldrei séð. Og þessar blæð­ingar. Blóðið streymdi ekki aðeins úr nösum, stundum óstöðv­andi, heldur og upp úr lungum, niður úr þörmum, upp úr maga og gegnum þvag­rás­ina. Lungna­bólgan kom þótt menn lægju kyrrir í rúmunum og gættu allrar var­úðar. Og þótt lungna­bólgan rén­aði, fór hjartað að ólm­ast, hræðsla greip menn og kvíði, þyngsli komu og and­ar­teppa, menn bólgn­uðu í and­liti, á höndum og fótum og köfn­uðu að lokum. Og svo eftir alt saman urðu líkin hel­blá. Þetta er það, sem gerði þessa inflú­ensa-sótt svo ein­kenni­lega og ægi­legri en aðrar inflú­ensa-sóttir, sem eg hefi séð,“ sagði Þórður.

Á Íslandi er talið að tæp­lega 500 manns hafi lát­ist í annarri bylgju veik­innar og mestur var fjöld­inn í Reykja­vík, tæp­lega 300 manns. Dán­ar­hlut­fallið var nálægt 2,8 pró­sentum hér á landi. Þegar aldur fórn­ar­lamba spænsku veik­innar er skoð­aður kemur í ljós að ungt og hraust fólk á aldr­inum 20-40 ára varð verst úti, ásamt smá­börnum og eldri borg­urum.

Magnús Gott­freðs­son smit­sjúk­dóma­læknir fór yfir veik­ina og við­brögð yfir­valda við henni í Lækna­blað­inu fyrir rúmum ára­tug síðan. Þar segir hann að ýmsan lær­dóm megi draga af útbreiðslu veik­innar hér á landi. Einna merkast megi telja að hér tókst að ein­angra stóran hluta lands­ins en það er lík­lega eins­dæmi þegar heil þjóð á í hlut. Í öðru lagi hafa lítil og sein við­brögð heil­brigð­is­yf­ir­valda orðið mönnum umhugs­un­ar­efni. „Það er auð­velt að vera vitur eftir á,“ sagði Magnús í loka­orðum sínum.

Þessi mynd sýnir hvar Spænska veikin herj­aði á Íslandi. Mynd / Lækna­blaðið.