„Taugar Alberts Guðmundssonar virðast vera að bresta þessa daga og sjálfstjórn hans er ábótavant. Í gær gerðist sá alvarlegi atburður að ráðherrann fyrrverandi réðst með barsmíð að Einari Ólasyni, ljósmyndara Þjóðviljans, þar sem hann var að skyldustörfum á fundi stuðningsmanna Alberts á Hótel Borg,“ sagði í frétt Þjóðviljans af því þegar ljósmyndari blaðsins varð fyrir árás umdeildasta stjórnmálamanns Íslands á þeim tíma.
„Ég gekk um salinn án þess að taka myndir. Albert var þarna inni. Hann stóð upp og gekk fram í salinn og talaði þar við einhverjar konur sem sátu við borð úti við dyr. Ég gekk á eftir honum og kom mér fyrir milli langborðs og veggjar til hægri við inngöngudyrnar í salinn og lyfti myndavélinni og tók tvær myndir af Albert. Þegar hann varð þess var að ég var að taka myndir tók hann viðbragð og kom í áttina til mín. Hann sló mig tvö högg. Fyrra höggið kom á myndavélina sem var fyrir andlitinu á mér, en síðara höggið lenti í andlitinu á mér. Augntönnin hægra megin brotnaði,“ ssagði Einar Ólason við Þjóðviljann.
Viðburðurinn á Hótel Borg var í tilefni þess að Albert var að kynna nýjan flokk sinn í framhaldi þess að hann neyddist til að segja af sér ráðherradómi vegna spillingarmála og hrökklaðist úr Sjálfstæðisflokknum.
Árásin á ljósmyndaranna á Hótel Borg vakti gífurlega athygli þegar frá honum var sagt á úvarpsstöðvunum. Hermt var að þetta hafi orðið til þess að ýmsir hröktust frá sem áður höfðu heitið Alberti stuðningi og gefið góð orð um að taka sæti á lista í nýja flokknum.
Forsagan
Albert Guðmundsson, fyrrverandi ráðherra og knattspyrnuhetja, varð fyrstur í sögu íslenska lýðveldisins til að segja af sér ráðherradómi vegna meints misferlis. Gríðarlegt fjölmiðlafár varð í aðdraganda og eftirmálum afsagnarinnar. Albert var á þessum tíma einhver vinsælasti stjórnmálamaður landsins og sat í efsta sæti framboðslista Sjálfstæðisflokksins til alþingiskosninga. Þegar skattrannsóknarstjóri gerði alvarlegar athugasemdir við undanskot afslátta hjá heildverslun Alberts upphófst atburðarás sem markaði upphafið að endalokum ferils þessa vinsæla stjórnmálamanns. Jafnframt varð málið til þess að íslenska flokkakerfið lék á reiðiskjálfi.
Afsögn ráðherra
Þegar Albert sagði af sér í mars árið 1987 var það vegna þrýstings frá Þorsteini Pálssyni, formanni Sjálfstæðisflokksins. Skattamálið hafði lengi verið á vitorði flokksmanna en það vatt upp á sig með þeim afleiðingum að Albert þurfti að víkja.
„Þegar þú hefur ekki traust þeirra sem fólu þér umboð til að gegna störfum þá er ekki hægt að gegna þeim störfum lengur,“ sagði Albert við DV eftir að hann baðst lausnar. „Eins og staðan er orðin stend ég á vegamótum. Annars vegar blasir við möguleiki á að hafa frið og róa óánægjuöldur og hins vegar að fara út í stríð, hella olíu á eldinn. Það brennur eldur í æðum stuðningsmanna minna um þessar mundir. Spurningin er: Verður hann til að skaða eða ekki? Við höfum engin efni á því að hafa eld og óánægju geisandi í þjóðfélaginu, sér í lagi ekki þegar loksins einhver ríkisstjórn náði verulegum árangri …,“ sagði Albert sem þá hafði ekki tekið ákvörðun um að kljúfa flokkinn.
Særður og þreyttur
Hann sagði að sér fyndist atburðarásin, sem leiddi til afsagnarinnar, hafa verið einkennileg. „Ég er ekki bitur en ég er særður. Ég er þreyttur. Þetta hefur kostað mig andvökunætur. Án þess að gera mér beint grein fyrir því er svona eins og kökkur í hálsinum. Ég get ekki neitað því.“
Albert sagðist í viðtali við DV hafa gert þau mistök að skrá ekki heildverslunina á nafn Inga Björns, sonar síns, sem hafði annast reksturinn um árabil.
„Það má segja að ég sjái eftir því að hafa ekki orðið við beiðni sonar míns fyrir löngu síðan að skrá fyrirtækið á hans nafn. Það er bara af því að mér fannst það ekki skipta neinu máli og átti ekki von á því að neitt slíkt kæmi upp sem nú er orðið til þess að ég hef þurft að segja af mér ráðherrastarfi. .“
Albert hafði náð efsta sætinu í Reykjavík í prófkjöri skömmu áður. Hann sagði að á fundinum með formanninum hefði ekki verið rætt um breytingu þar.
„Ekkert annað en það að hann átti ekki von á að það yrði nein breyting þar á.“
Albert kvaðst ekki óttast dóm sögunnar. „Það sem er nú talið siðleysi eru almennar viðskiptavenjur hér. En ég óttast ekki dóm sögunnar. Ég var fyrsti atvinnuknattspyrnumaður Norðurlanda.“
Varð að víkja
Þorsteinn Pálsson sagði í viðtali við DV að hann harmaði það að til afsagnar Alberts hefði þurft að koma. „En það var ekki hægt að bregðast við á annan hátt en þennan,“ sagði Þorsteinn eftir fund þingflokksins þar sem ráðherrann baðst lausnar frá ráðherradómi. „Albert hefur sjálfur stigið þetta skref og beðist lausnar og tekur þannig pólitíska ábyrgð á því sem gerst hefur,“ sagði Þorsteinn.
Hann gaf ekkert út um það að Albert ætti að víkja af listanum. „Framboðslistinn í Reykjavík var ákveðinn í prófkjöri. Á herðum formanns og þingflokks hvíla þær skyldur að skipa menn til setu í ríkisstjórn en þeir hafa ekki með skipan einstakra framboðslista að gera.“
Málið sem felldi Albert
Afslættir Hafskipa hf. til fyrirtækisins Alberts Guðmundssonar heildverslunar á árunum 1984 og 1985 voru ekki taldir fram til skatts á réttum tíma. Fyrri afslátturinn var híns vegar tekinn inn í framtal 1985 og beðið hefur verið um að sá seinni verði skattlagður. Frá þessu segir í grein DV. Þar segir að Ingi Björn Albertsson hafi greint frá þessu en hann hafði stjórnað fyrirtækinu í 12–13 ár. Hann sagði 52 þúsund króna afslátt árið 1983 hafa farið rétta leið í bókhaldið. 117 þúsund króna afsláttur árið 1984 og 130 þúsund krónur árið 1985 hafi ekki verið færðir inn á réttum tíma þar sem fylgiskjöl hefði vantað þótt gengið hafi verið eftir þeim. Hann afsakaði sig með því að hafa gleymt þessum innborgunum. Afslættirnir voru vegna allra viðskipta heildverslunarinnar við Hafskip en ekki eingöngu vegna flutninga á áfengi sem verslunin hefur umboð fyrir. Í DV var rifjað upp að ráðherra hefði ekki sagt af sér síðan árið 1932, þegar Ísland var enn tengt Danmörku. Þá baðst Magnús Guðmundsson dómsmálaráðherra lausnar eftir undirréttardóm. Hæstiréttur sýknaði hann og þá tók hann aftur við embætti sínu.
Helena snýr heim
En þetta var lognið á undan storminum. Það voru stórtíðindi í vændum. Stuðningsmenn Alberts voru gjarnan nefndir Hulduherinn. Helena, dóttir Alberts, kom heim frá Bandaríkjunum þar sem hún var búsett og birtist á forsíðu DV 25. apríl. Hún var talin stjórna Hulduhernum, hópi einlægra stuðningsmanna Alberts. Það lá í loftinu að sérframboð væri í burðarliðnum. Helena var brosleit þegar ljósmyndari DV festi hana á filmu á tröppum heimilis föður hennar.
„Helena Albertsdóttir kom til landsins snemma í morgun og hér er hún að koma í föðurhús á Laufásveginum um klukkan hálftíu. Því er spáð að Helena sé hingað komin til þess að stjórna kosningabaráttu föður síns ef til sérframboðs hans og stuðningsmanna hans kemur,“ sagði í myndatexta.
Helena var ekki í semmtiferð til Íslands. Hún var komin til að virkja stuðningsmenn föður síns og kljúfa Sjálfstæðisflokkinn. Haldinn var fundur á vegum Hulduhersins í Þórskaffi, þangað sem um 1.000 manns mættu. Albert tilkynnti tveimur dögum eftir afsögnina að hann færi í sérframboð. Borgaraflokkurinn var í fæðingu. En svo kom babb í bátinn og minnstu munaði að framboðið yrði andvana fætt.
Háspenna og kjaftshögg
Á fundinum með stuðningsmönnum á Hótel Borg missti ráðherrann fyrrverandi stjórn á sér. Einari Ólason ljósmyndari fékk kjaftshögg svo varir sprungu og tönn brotnaði. DV lýsti þessu með tilþrifum. „Alberti var greinilega illa við að myndir væru teknar af sér á fundinum og náðist samkomulag um að slíkt yrði ekki gert. Einar kom hins vegar seinna og vissi ekki um samkomulagið. Aðdragandi höggsins var síðan sá að Albert gekk um salinn, tók í hendur á fólki og spjallaði við það. Einar elti hann og byrjaði að taka myndir með þeim afleiðingum að Albert réðst á hann. Eftir kjaftshöggið rauk Albert á dyr og yfir á rakarastofu sem þarna er við hliðina. Fundurinn leystist hins vegar upp enda fólkið á honum slegið og ráðvillt eftir atburðinn. Einar Ólason hefur ekki tekið ákvörðun um hvort hann muni kæra Albert fyrir líkamsárás,“ sagði DV.
Stórsigur
En Albert náði að bjarga málunum. Hann bað Einar ljósmyndara innilega afsökunar og náði að róa mannskap sinn. Það tókst síðan að koma saman framboðslistum í öllum kjördæmum og Borgaraflokkurinn var með vel skipaða lista. Í kosningunum vann hann síðan stórsigur, fékk 10,9 prósenta fylgi og sjö þingmenn. Ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar missti meirihluta sinn og féll. Þar réði mestu að Sjálfstæðisflokkurinn missti fimm þingmenn, sem þýddi stórtap. Flokkurinn var klofinn.
Albert hrakinn út
En Borgaraflokkurinn átti ekki sjö dagana sæla á Alþingi. Hann lenti í stjórnarandstöðu og glímdi við innri átök. Á endanum hraktist stofnandinn, Albert, úr flokknum og varð sendiherra Íslands í París. Klofningur blasti við. DV lýsti þessu ágætlega.
„Við höfum verið að gera okkar ýtrasta, ég og Hreggviður, til að ná sáttum í þessum flokki. En það hefur því miður borið fremur lítinn árangur. Ekki batnar það þegar þingmenn hrannast í blöðin og láta eins og götustrákar,“ sagði Ingi Björn Albertsson. Þeir félagar funduðu með formanni Borgaraflokksins, Júlíusi Sólnes, í von um að ná sáttum. Það tókst ekki. Um það var rætt að ef ekki næðust sættir við þingflokkinn myndu tvímenningarnir ganga til liðs við Sjálfstæðisflokkinn.
Úr varð að Ingi Björn Albertsson og Hreggviður Jónsson stofnuðu nýjan þingflokk undir nafni Frjálslyndra hægrimanna og sögðu skilið við Borgaraflokkinn. Haft var eftir Inga Birni að Borgaraflokkurinn hefði fjarlægst stefnu sína og það hefði meðal annars stuðlað að því að faðir hans, Albert Guðmundsson, hefði hrakist til Parísar.
Upphefð og dauði flokks
En Borgaraflokkur Júlíusar Sólnes átti eftir að komast í ríkisstjórn. Frá 10. september 1989 til 30. apríl 1991 átti Borgaraflokkurinn tvo ráðherra í ríkisstjórn. En þar með var saga hans fullskrifuð. Flokkurinn bauð ekki fram í þingkosningunum árið 1991. Saga Alberts Guðmundssonar í stjórnmálum var líka öll. En Ingi Björn Albertsson, sonur hans, færði sig eftir hæfilegan umþóttunartíma yfir í Sjálfstæðisflokkinn ásamt Hreggviði Jónssyni og var endurkjörinn á þing árið 1991. Aðrir Borgaraflokksmenn hurfu af sviðinu og dómur sögunnar er sá að flokkurinn varð einskjörtímabils. Sjálfstæðisflokkurinn náði vopnum sínum að nýju.
Tannlæknir ráðherrans
Einar Ólason ljósmyndari rifjaði upp atvikið á Hótel Borg í viðtali við Stundina.
„Albert vísaði mér á sinn eigin tannlækni en bað mig að bíða með bótakröfu fram yfir kosningar,” segir Einar Ólason, fyrrverandi ljósmyndari Þjóðviljans, um árásina á Hótel Borg þegar Albert Guðmundsson sló hann tveimur höggum og braut í honum tönn.
Einar segist hafa tekið þetta nærri sér á sínum tíma. Árásin hafi verið óvænt og tilefnislaus þar sem hann hefði ekki gert annað en að taka af honum ljósmynd. Ingi Björn, sonur Alberts, og Ásgeir Hannes Eiríksson, stuðningsmaður hans, höfðu samband við Einar skömmu eftir atvikið og báðu hann að hitta Albert á heimili hans á Laufásvegi. Einar féllst á það. Hann segir að Albert hafi virst vera miður sín og hann hafi beðist afsökunar.
„Það var auðvitað nauðsynlegt fyrir hann að ná sáttum við mig til að geta haldið áfram með framboðið. Ég tók sáttaboði hans og féllst á að bíða með bótakröfuna. Það voru mistök,” segir Einar.
Hann segir að eftir kosningar hafi ekkert gerst varðandi bæturnar. Albert hafði svikið loforð sitt. Svo fékk hann hótun frá tannlækninum um að borga eða sæta innheimtuaðgerðum.
„Þá var mér nóg boðið og ég réði lögmann til að aðstoða mig. Það varð úr að ég ákvað að kæra árásina og setti fram bótakröfu. Albert hafði sólarhring til að ganga frá því máli. Þá loksins gekk hann frá sínum málum og greiddi tannlækninum. Ég fékk 100 þúsund krónur í miskabætur og málinu lauk þar með seint og síðar meir,“ segir Einar.
Hann segir að árásin á Hótel Borg hafi verið annað tilvikið þar sem Albert veittist að honum. Fyrra tilvikið varð tveimur vikum áður í matsal Alþingis.
„Á þessum árum mátti taka myndir þar. Albert sat og ræddi við félaga sinn úr Sjálfstæðisflokknum og ég smellti af mynd. Hann spratt á fætur, tók um axlir mér og hratt mér upp að vegg. Þetta atvik var tilkynnt til Alþingis og mér skilst að Albert hafi fengið tiltal,” segir Einar.
Albert Guðmundsson náði ekki vopnum sínum eftir þetta. Hann hraktist úr Borgaraflokknum og varð sendiherra í París. Flokkurinn klofnaði. Kvittur var uppi um tíma um að hann ætlaði að snúa aftur í stjórnmálin en það varð aldrei. Albert lést árið 1994, rúmlega sjötugur að aldri.
Greinin birtist að uppistöðu í Stundinni eftir sama höfund.
Athugasemdir