Margir þeir sem eru að vinna úr áföllum upplifa ákveðinn „bömmer“ þegar þeir finna skyndilega fyrir mikilli, oft yfirþyrmandi reiði. Algengt er að fólk hugsi: „Ég sem var að standa mig svo vel, af hverju er ég svona bitur og reið/ur núna? Er ég að taka skref aftur á bak?“
Svarið, samkvæmt leiðandi sérfræðingum í áfallarannsóknum, er nei. Reiði er ekki afturför. Hún er þvert á móti eitt skýrasta merki þess að taugakerfið sé loksins farið að færast úr að lifa af (e. survival mode) yfir í raunverulegan bata.
„Slökkva“ á reiðinni
Á meðan á áfallinu stendur, sem getur verið óöruggt umhverfi í æsku, hefur líkaminn ekki efni á þeim „lúxus“ að finna reiði. Samkvæmt *fjölvagal-kenningunni (e. polyvagal theory), sem IPTrauma útskýrir nánar, bregst taugakerfið við yfirþyrmandi hættu með því að virkja *baklæga vaguskerfið. Þetta lýsir sér að fólk getur „frosið“, aftengst, orðið meðvirkt (e. fawning) eða fundið fyrir að vera tilfinningalega dofið.
Að sýna reiði í hættulegum aðstæðum getur ýtt undir meira ofbeldi eða höfnun. Kerfið þitt verndaði þig því með því að „slökkva“ á reiðinni og aftengja þig við eigin þarfir.
* Orðið skiptist í tvo hluta:
- Fjöl þýðir margt (e. poly).
- Vagal vísar til vagus-taugarinnar, sem er stór og mikilvæg taug sem liggur frá heilanum og niður í öll helstu líffæri líkamans eins og hjarta, lungu og meltingarveg.
* Í samhengi við taugakerfið:
- Baklæga kerfið (Dorsal vagal): Þetta er elsti þróunarhluti vagus-taugarinnar. Þegar kerfið skynjar að það er algjörlega komið í þrot og getur hvorki barist né flúið (við lífshættu eða mikil áföll), virkjast þetta kerfi.
- Hlutverk þess: Það veldur því að líkaminn „slokknar“ að hluta til – það hægir á öllu, hjartslætti og efnaskiptum, og veldur frosnun, doða eða tilfinningalegri aftengingu (e. collapse / freeze).
Öryggi kallar fram sannleikann
Í bókinni, The Body Keeps the Score, lýsir geðlæknirinn Bessel van der Kolk því hvernig áföll breyta starfsemi líkamans og taugakerfisins. Hann bendir á að áfallavinna snúist um að læra að þola það sem maður finnur og vita það sem maður veit, án þess að kerfið fari á hliðina. Þegar þú byrjar að byggja upp innra og ytra öryggi í lífi þínu, hvort sem það er í gegnum meðferð, stöðug sambönd eða aukna sjálfsmildi, slakar taugakerfið á og við það gerist eftirfarandi:
- Aftenging (dissociation) minnkar: Þú ferð að finna fyrir líkamanum aftur og þeim tilfinningum sem voru geymdar þar.
- Getan stækkar: Kerfið hefur loksins orku og pláss til að vinna úr gömlu áfalli.
- Sjónin skýrist: Þú hættir að kenna sjálfum þér um og ferð að sjá fortíðina í réttu ljósi.
Þegar þetta gerist kemur reiðin eins og flóðbylgja. Hún kemur vegna þess að hún má loksins koma.
Uppbyggilegt hlutverk reiðinnar
Í tímaritinu Trauma and Recovery skiptir dr. Judith Herman áfallaúrvinnslu í þrjú meginstig: að koma á öryggi, að muna og syrgja, og að endurtengjast lífinu. Reiðin spilar lykilhlutverk á öðru stiginu (að muna og syrgja). Reiði í áfallaútvinnslu getur verið heilbrigð og uppbyggjandi (e. restorative). Hún þjónar mikilvægum tilgangi:
- Hún merkir landamæri: Reiðin er innra merki þess að brotið hafi verið á þér og að mörk þín hafi verið fótum troðin.
- Hún réttlætir ábyrgðina: Margir eftirlifendur áfalla (sérstaklega úr æsku) eru meðvirkir og sjálfsásakandi. Reiðin færir ábyrgðina af herðum barnsins yfir á þann eða þá sem ollu skaðanum.
- Hún endurheimtir virði: Heilbrigð reiði segir: „Þetta var rangt. Ég átti þetta ekki skilið. Ég er meira virði en þetta.“
Hvernig á að mæta reiðinni?
Þó að reiðin sé merki um bata getur hún verið ógnvekjandi og dregið úr lífsgæðum ef hún verður stjórnlaus eða beinist á rangan stað. Rannsóknir sýna að reiði sem er krónísk og illa unnin úr getur fest fólk í vanlíðan.
Eins og fram kemur í ítarlegri umfjöllun Trauma Therapist Institute um áföll og reiði, þá þarf að mæta reiðinni með forvitni og samúð fremur en dómhörku. Það er mikilvægt að leyfa líkamanum að losa um þessa orku með öruggum hætti til dæmis með líkamlegri hreyfingu, öndun eða skapandi tjáningu og vinna úr henni í samstarfi við fagaðila.
Þegar þú finnur reiðina sjóða, mundu þetta: Þú ert ekki að falla í sundur. Þú ert loksins að leyfa þér að finna það sem yngra sjálfið þitt mátti aldrei finna. Þú ert að færast frá því að lifa af, yfir í að muna virði þitt.
Athugasemdir