Umboðsmaður Alþingis telur að úrskurður dómsmálaráðuneytisins í máli konu sem óskaði eftir að taka upp ættarnafn ömmu sinnar hafi ekki verið í samræmi við lög. Álitið var birt á vefsíðu umboðsmanns 16. september, en því var lokið 22. júlí síðastliðinn.
Málið á rætur að rekja til ársins 2023 þegar konan sótti um hjá Þjóðskrá Íslands að taka upp kenninafn sem móðuramma hennar hafði borið. Konan hafði búið með ömmu sinni frá fæðingu og fram á fullorðinsár og sagði hana hafa gegnt veigamiklu hlutverki í uppeldi sínu. Hún færði jafnframt fram persónulegar ástæður fyrir því að vilja ekki bera áfram föðurnafn sitt.
Þjóðskrá synjaði umsókninni þar sem amman lést árið 1990, áður en eldri mannanafnalög tóku gildi árið 1991. Dómsmálaráðuneytið staðfesti þá ákvörðun í nóvember 2023 og taldi konuna ekki uppfylla lagaskilyrði til að bera ættarnafnið.
Umboðsmaður komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að stjórnvöld hefðu átt að leggja sérstakt mat á hvort gildar ástæður mæltu með nafnbreytingunni samkvæmt 16. grein mannanafnalaga.
Umboðsmaður tók fram að ekki væri heimilt að nota ákvæðið til að taka upp ný ættarnöfn hér á landi. Öðru máli gegndi hins vegar um rótgróin ættarnöfn sem þegar væru borin af fólki hér á landi. Nafnið sem konan óskaði eftir að taka upp hefði lengi verið borið af fjölda einstaklinga og teldist því ekki nýtt ættarnafn.
Niðurstaðan var því sú að Þjóðskrá hefði átt að meta sérstaklega hvort persónulegar aðstæður konunnar væru gild ástæða fyrir því að heimila henni að taka upp nafnið.
Umboðsmaður beindi því til dómsmálaráðuneytisins að taka málið upp að nýju óski konan eftir því og jafnframt að taka framvegis mið af sjónarmiðum álitsins í sambærilegum málum.
