Miklar umræður standa nú yfir um lögfræðilega og pólitíska þýðingu fyrirhugaðrar þjóðaratkvæðagreiðslu þann 29. ágúst næstkomandi, þar sem tekin verður afstaða til áframhaldandi viðræðna um inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Sýnist sitt hverjum um hvaða tryggingar séu fyrir hendi um að lokasamningur verði borinn undir þjóðina.
Varar við því að atkvæðagreiðslan sé vanmetin
Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseti Íslands, varar sterklega við því í viðtali í Spjallinu með Frosta Logasyni að fólk líti á já-atkvæði sem saklausa heimild til að kanna hvað sé í boði. Hann bendir á að engin lagaleg skylda sé í íslensku stjórnkerfi eða ferli ESB sem tryggi aðra þjóðaratkvæðagreiðslu um lokasamninginn.
Að sögn Ólafs Ragnars munu samstarfsríki í Evrópu líta á já-niðurstöðu sem bindandi umsókn. Hann undirstrikar að um 95% af regluverki sambandsins liggi þegar fyrir og sé ekki samningsatriði. Þá muni já-atkvæði hafa tafarlaus áhrif á stöðu Íslands á alþjóðavettvangi og geti fryst aðra fríverslunarsamninga í fimm til tíu ár.
Telur kerfið innihalda innbyggðar varnir
Björn Leví Gunnarsson, tölvunarfræðingur og fyrrverandi þingmaður, vísar gagnrýni forsetans fyrrverandi á bug. Hann telur íslenska stjórnskipun tryggja fullnægjandi lýðræðislegt ferli. Þar sem innganga í Evrópusambandið krefst framsals á ríkisvaldi þurfi að breyta stjórnarskránni, en hún er tregbreytanleg samkvæmt 79. grein hennar.
Slík breyting krefst þess að frumvarp sé samþykkt á Alþingi, þing í kjölfarið rofið og boðað til almennra kosninga þar sem þjóðin fær tækifæri til að velja nýja fulltrúa. Nýtt þing þarf svo að samþykkja breytinguna óbreytta. Björn Leví bendir sömuleiðis á að forseti Íslands geti beitt synjunarvaldi sínu samkvæmt 26. grein stjórnarskrárinnar og vísað málinu til þjóðarinnar ef ríkisstjórn svíkur loforð um lýðræðislegt samráð.
Söguleg fordæmi um beitingu synjunarvalds
Valdsvið forseta samkvæmt 26. greininni hefur sýnt sig vera raunverulegt tæki í íslenskri stjórnmálasögu. Ólafur Ragnar Grímsson er eini forsetinn sem hefur beitt því, fyrst árið 2004 vegna fjölmiðlalaganna og síðar í Icesave-málunum árin 2010 og 2011 eftir víðtækan þrýsting og undirskriftasöfnun InDefence-hópsins. Sú sögulega reynsla staðfestir, að mati stuðningsmanna þessarar leiðar, að almenningur geti knúið fram þjóðaratkvæðagreiðslu í umdeildum stórmálum ef ríkisvaldið gerir það ekki sjálfviljugt.
Ljóst er að deilurnar um eðli atkvæðagreiðslunnar og stjórnskipulegar varnir landsins munu magnast á næstu vikum þegar nær dregur kjördegi.
