Það er eitthvað við þetta orð — útlendingar — sem kveikir strax í þjóðarsálinni.
Sumir hvísla það með tortryggni, aðrir með þreytu, enn aðrir með ótta.
En áður en við segjum það næst, áður en við hrópum: „H***** útlendingarnir!“**, þá þurfum við að spyrja okkur:
Hverjir eru þessir einstaklingar í raun? Hvaðan koma þeir? Og hvers vegna eru þeir hér?Ég ætla að byrja á einum manni.✦ Vinur minn José Luis frá Caracas. José Luis kom til Íslands í heimsókn fyrir nokkrum árum.
Hann er maður sem hlær með öllum líkamanum, maður sem kallar fólk „bróðir“ eftir fimm mínútur.
En undir hlátrinum bjó saga sem enginn ætti að þurfa að lifa. Hann sagði mér frá systur sinni og móður sinni í Caracas.
Tvær konur sem eru fastar í landi þar sem yfirvöld veita fólki ekki einu sinni vegabréf nema það geti réttlætt ferðalag sitt út í smæstu smáatriði.
Ef svarið er ekki „rétt“, þá er ferðin bönnuð.
Þær geta ekki farið til næsta lands — hvað þá til Íslands. Og jafnvel þótt þær fengju vegabréf, þá er annað vandamál:
Launin í Venesúela duga ekki einu sinni fyrir flugmiða.
Fólk getur ekki „stokkið upp í næstu flugvél“ eins og það sé að fara í sumarfrí.
Það á ekki fyrir því. Það fær ekki leyfi til þess. Það er fast. Þannig að þegar við segjum:
„Af hverju koma þau hingað?“
þá er svarið einfalt:
Þau komu vegna þess að þeim var lofað framtíð.✦ Gull og grænir skógar – sem reyndust vera sviðsmynd. Íslensk stjórnvöld, stofnanir og milliliðir máluðu mynd af landi tækifæranna.
Það var talað um vinnu, öryggi, húsnæði, framtíð.
Fólk var hvatt til að koma.
Það var lofað gulli og grænum skógum — jafnvel þó við eigum hvorki gullnámur né skóga. En þegar það kom hingað, þá beið þess annað Ísland:
biðraðir, húsnæðisleysi, óvissa, kerfi sem var ekki tilbúið og ekki samræmt.
Kerfi sem lofaði meira en það gat staðið við. Þetta fólk var ekki svikið af Íslendingum.
Það var svikið af kerfi sem talaði fyrir okkar hönd án þess að spyrja okkur.✦ „Er ekki nóg af Pólverjum?“ – spurning sem afhjúpar rangt vandamál. Við höfum heyrt þessa spurningu:
„Er ekki nóg af Pólverjum og öðrum Austur-Evrópubúum hér?“ En áður en við svörum, þurfum við að muna eitt:
Þetta fólk kom ekki hingað til að „taka eitthvað“.
Það kom til að byggja eitthvað. Og það gerði það. Pólverjar, Litháar, Lettar og aðrir Austur-Evrópubúar hafa: byggt húsin okkarlagt vegina okkarhaldið ferðaþjónustunni gangandi, þrifð hótelherbergin okkar, séð um börnin okkar, unnið störf sem margir Íslendingar vildu ekki vinna. Þau hafa borið uppi heilar atvinnugreinar.
En samt var þeim oft komið fyrir í húsnæði sem var ekki einu sinni á við gúmmískáp.
Launum þeirra var stolið.
Réttindi þeirra voru fótum troðin. Þetta var ekki vandamál „útlendinga“.
Þetta var glæpur íslenskra atvinnurekenda.✦ Hvað erum við eiginlega að biðja um?Þannig að næst þegar við hugsum:
„H***** útlendingarnir“**,
þá skulum við spyrja okkur: Hvernig á fólk frá Afríku eða Suður-Ameríku að komast hingað?
Það á ekki fyrir flugmiða.
Það fær ekki vegabréf.
Það er fast í kerfum sem loka það inni. Og svo spyr ég:
Hvað erum við að biðja um meira? Höfum við ekki nú þegar notað vinnuafl frá Austur-Evrópu í áratugi?
Viljum við að fólk frá Afríku, Suður-Ameríku og Austur-Evrópu komi heim til okkar líka og geri allt fyrir okkur?
Viljum við endurnýja sama mynstur og víkingarnir höfðu — þar sem fólk var notað, en aldrei metið? Þrældómur endurtekur sig ekki alltaf með keðjum.
Stundum endurtekur hann sig með loforðum sem eru ekki efnd, launum sem hverfa, húsnæði sem er ómannsæmandi og kerfi sem notar fólk en ver það ekki.✦ Þetta er ekki saga um útlendinga – þetta er saga um ábyrgð. Fólkið sem kom hingað er ekki vandamálið.
Það er afleiðing vandans.
Afleiðing loforða sem voru gefin af kerfi sem ætlaði sér að sýnast gott — en gleymdi að vera gott.Við þurfum að hætta að horfa á fólk sem kom hingað sem ógn.
Við þurfum að horfa á kerfið sem kallaði það hingað — og sveik það.Því spurningin er ekki:
„Hvað er að útlendingunum?“ Spurningin er:
„Hvað er að kerfinu sem lofaði þeim framtíð og stóð ekki við það?“Og þar byrjar ábyrgðin.
Hjá okkur öllum.
