Nýju fötin keisarans
Þegar blekking verður að veruleika
Það var ekki fyrr en barnið sagði sannleikann upphátt að allir sáu það sem hafði blasað við frá upphafi.
Keisarinn var nakinn.
Sagan um Nýju fötin keisarans hefur lifað um aldir vegna þess að hún fjallar ekki um keisara. Hún fjallar um okkur. Um fólk sem sér eitthvað vera rangt en þegir vegna þess að allir aðrir virðast samþykkja blekkinguna. Hún fjallar um samfélag sem velur þægilega lygi fram yfir óþægilegan sannleika.
Í dag velti ég því fyrir mér hvort við séum stödd á svipuðum stað.
Í áratugi hefur okkur verið sagt að stofnanirnar, kerfin og valdið hafi hagsmuni okkar að leiðarljósi. Að þeim sé ætlað að vernda okkur, mennta okkur, upplýsa okkur og skapa betra samfélag.
Við höfum verið hvött til að treysta ferlum, sérfræðingum og stofnunum vegna þess að þær eigi að vita betur.
En sífellt fleiri finna að eitthvað stemmir ekki.
Þau sem eiga að þjóna fólkinu virðast oft þjóna eigin tilverurétti. Kerfin stækka en einstaklingurinn minnkar. Reglurnar fjölga en frelsið þrengist. Loforðin verða fleiri á sama tíma og traustið dvínar.
Og kannski er stærsti sigur þessara kerfa ekki að hafa sannfært okkur um ágæti sitt.
Kannski er stærsti sigurinn að hafa sannfært okkur um að við séum lítil.
Að gleyma eigin krafti
Frá unga aldri lærum við að leita svaranna utan okkar sjálfra.
Sérfræðingurinn veit. Kerfið veit. Stofnunin veit.
Smám saman lærum við að efast um eigin innsæi áður en við efumst um það sem okkur er sagt.
Við hættum að treysta eigin reynslu þegar hún rekst á viðurkenndan sannleika.
Þannig fjarlægjumst við smátt og smátt þann kraft sem býr í hverri manneskju.
Við hættum að líta á okkur sem skapandi og meðvitaðar verur sem hafa getu til að móta eigið líf og samfélag. Í staðinn verðum við háð ytri staðfestingu, leiðbeiningum og samþykki.
Þegar fólk gleymir eigin styrk verður auðveldara að leiða það.
Þegar fólk man hins vegar hver það er verður miklu erfiðara að stjórna því með ótta.
Tungumálið sem vopn
En ekkert hefur reynst áhrifaríkara við að halda fólki sundruðu en tungumálið sjálft.
Orð eru ekki bara samskiptatæki. Þau móta veruleikann sem við upplifum.
Þegar tungumál er notað af heiðarleika hjálpar það fólki að skilja hvert annað. Þegar því er beitt sem vopni gerir það hið gagnstæða.
Við sjáum það þegar fólk er stimplað í stað þess að hlustað sé á það.
Sá sem spyr óþægilegra spurninga er kallaður samsærismaður.
Sá sem gagnrýnir ákveðið kerfi er stimplaður öfgamaður.
Sá sem er ósammála fær á sig merkingar sem gera umræðuna óþarfa áður en hún hefst.
Þá hættir samtalið að snúast um hugmyndir.
Það fer að snúast um persónur.
Við sjáum það líka þegar orð missa upprunalega merkingu sína og verða að slagorðum. Þegar hugtök eru notuð til að skipa fólki í fylkingar fremur en að auka skilning. Þegar fólk fer að óttast orð frekar en að ræða hugmyndir af hreinskilni.
Þá verður tungumálið ekki lengur brú milli fólks.
Það verður múr.
Sundraðu og drottnaðu
Á meðan er okkur uppálagt að rífast hvert við annað.
Vinstri gegn hægri.
Ungir gegn öldruðum.
Karlar gegn konum.
Innflytjendur gegn innfæddum.
Ólíkir hópar hvattir til að horfa á hvern annan með tortryggni í stað þess að beina sjónum að þeim þáttum sem sameina þá.
Sundrað samfélag hefur minni orku til að spyrja erfiðra spurninga.
Sundrað fólk á erfiðara með að standa saman.
Sundrað fólk gleymir því að það á oft miklu meira sameiginlegt en það sem aðskilur það.
Kannski er það ástæða þess að sagan um keisarann lifir enn.
Ekki vegna keisarans sjálfs heldur vegna fólksins sem þorði ekki að segja það sem það sá.
Augnablikið þegar blekkingin brotnar
Í sögunni þurfti ekki byltingu.
Það þurfti ekki valdarán.
Það þurfti ekki her.
Það þurfti aðeins eitt barn sem þorði að segja sannleikann.
Á því augnabliki missti blekkingin mátt sinn.
Ekki vegna þess að hún breyttist.
Heldur vegna þess að fólk hætti að trúa henni.
Kannski er það mikilvægasta lexían sem sagan kennir okkur.
Sannleikurinn þarf ekki meirihluta til að vera sannur.
Hann þarf aðeins hugrekki til að vera sagður upphátt.
Tími vakningar
En vakning er ekki eitthvað sem gerist fyrir okkur.
Hún gerist þegar við tökum ábyrgð á eigin hugsun.
Þegar við hættum að endurtaka það sem okkur hefur verið sagt og byrjum að spyrja eigin spurninga.
Þegar við hættum að láta ótta stjórna því sem við segjum, lesum og hugsum.
Vakning er ekki uppreisn gegn heiminum.
Hún er endurfundir við okkur sjálf.
Hún hefst þegar við munum hver við erum.
Að við erum ekki tannhjól í vél.
Ekki tölur í kerfi.
Ekki neytendur sem eiga að fylgja forskrift annarra.
Við erum skapandi, meðvituð og kraftmikil mannleg vera með getu til að hugsa, skapa, elska og breyta veruleikanum í kringum okkur.
Þess vegna er stærsta byltingin ekki að fella keisarann af stalli.
Hún er að hætta að trúa á fötin.
Því þegar nægilega margir vakna til vitundar um eigið gildi, eiginn mátt og eigin ábyrgð, þá hverfa blekkingarnar af sjálfu sér.
Og þá loksins hefst nýr tími.
Ekki tími óttans.
Heldur tími vakandi fólks sem þorir að hugsa sjálfstætt, tala af heiðarleika og lifa í samræmi við eigin sannfæringu.
Því frelsið hefur aldrei komið utan frá.
Það hefur alltaf beðið innra með okkur.
