Mummi Týr Þórarinsson. Maður sem gekk hinn grýtta veg á fyrri hluta ævinnar en sneri síðan við blaðinu og fór að aðstoða aðra í sömu sporum. Hvað er þessi eilífðartöffari að gera í dag? Hann sem er „kominn á aldur“ í þeirri merkingu að hann er orðinn sextíu og sjö ára.

Andlit hans birtist á tölvuskjánum. Elskulegur. Glaðlegur.

Húðflúr á fingrum og handleggjum. Hvað gerðist árið 1907? Fjórir fingur á hægri hendi eru húðflúraðir með þessum tölum - ein tala á hverjum fingri.

„Landgræðslan var stofnuð árið 1907. John Wayne fæddist árið 1907 en ég fæddist 19.07. árið 1958,“ segir Mummi. Á fjórum fingrum vinstri handar er fæðingarárið húðflúrað.

Við spjöllum saman í þrjá og hálfan tíma um líf hans - sorgir og gleði. Blaðamaðurinn í Reykjavík. Viðmælandinn í Róm.

„Saga mín fyrri hluta ævinnar fram til þrjátíu og tveggja eða þrjátíu og þriggja ára var bölvaður djöfulsins barningur,“ segir Mummi Týr í upphafi samtalsins. „Ég var djammari og alltaf í stuði og fíflagangurinn fór út fyrir öll velsæmismörk þannig að þetta varð mjög skrautlegt.“

Það er ágætt að byrja á upphafinu. Æskunni. Þannig byrjar nefnilega lífið. Síðar í viðtalinu er sagt frá bölvaða djöfulsins barningnum.

Hann reykti áður fyrr en situr nú, maðurinn kominn á eftirlaunaaldurinn, með veip í borginni í suðri sem sagt er að allir vegir liggi til. Situr við borð á fjórðu hæð í íbúðinni í Róm og rifjar upp.

„Ég fæddist og ólst upp í Reykjavík upp úr miðbiki síðustu aldar svo ég sé lýrískur. Æskan var brotin og ég á rosalega fáar æskuminningar. Mamma sagði mér að ég hafi verið altalandi mjög snemma og þótti mjög viðræðugóður strax tveggja ára gamall. Ég var alltaf að stinga af að heiman og mamma sótti mig reglulega niður á lögreglustöð þar sem ég sat uppi á einhverjum skenk að spjalla við lögreglumenn. Ég á engar minningar um þetta. En ég var greinilega alltaf að fara eitthvert sem segir að mér leið ekki vel heima fyrir.

Á þessum tíma skildu foreldrar mínir en ég á heldur engar minningar um það. Pabbi fór til Afríku þegar fólk var að flýja umvörpum á sjöunda áratugnum en þá var mikið atvinnuleysi og ekki gott ástand á klakanum eins og gerist svo sem reglulega. Móðir mín, þá einstæð með þrjá litla stráka, kynntist öðrum manni sem var frægur einstaklingur í þinni deild. Þau eignuðust tvo stráka saman svo við bræðurnir erum alls fimm.“

Mummi Týr talar um að heimilislífið hafi ekki verið eins og það hefði átt að vera. Betra er að fara ekki nánar út í það af virðingu við fjölskylduna. En ástandið hafði áhrif á líðan drengsins.

Silungapollur

„Ég var Silungapollsbarn,“ segir Mummi Týr sem segist að minnsta kosti tvisvar sinnum hafa verið sendur á vistheimilið á því tímabili sem mamma hans var einstæð. Hann var fjögurra eða fimm ára þegar hann fór þangað fyrst ásamt eldri bróður sínum.

„Ég man að það var fullt af krökkum og rosa agi á öllu. Bróðir minn var einu sinni að sparka bolta og skórinn fylgdi út í pollinn sem staðurinn er kenndur við og hann var háttaður ofan í rúm um miðjan dag fyrir það. Ég man að ég talaði við hann og hann var alveg miður sín uppi í rúmi um hábjartan dag. Ég man svona glefsur. Ég man að hurðarhúnarnir voru mjög ofarlega á hurðunum þannig að börnin náðu ekki upp í þá. Það var járnagi þarna og þetta var bara ekki gott. Samt voru börnin út um allt úti og í hrauninu og einhverjir iðnaðarmenn og einhver skúmaskot og útihús. Ég man glefsur.“

Hann ræskir sig.

„Fyrirgefðu, ég var misnotaður þar af iðnaðarmanni sem var að laga húsið.“

Hann ræskir sig aftur.

„Þú sérð að um leið og ég byrja að tala um þetta þá fara í gang reflexar. Þá getur þú ímyndað þér hvað var gert við mig. Ég skildi aldrei af hverju ég átti erfitt með að gleypa pillur. Ég kúgaðist gjarnan.“

Hann sagði engum frá.

Mummi gróf þetta niður og átti ekki minningu um misnotkunina fyrr en mörgum áratugum síðar í Ayahuasca-seremóníu sem sótti að hans sögn atburðarásina frá Silungapolli upp í meðvitundina.

„Ég fór í kóma og þetta var svakalegt upplivelse. Þetta er heill heimur. Í þessu ástandi labbaði ég í gegnum misnotkunina og þetta var „grand finale“ fyrir mig. Auðvitað upplifði ég sorg og alls konar í æsku eftir að þetta gerðist en mér fannst svo gott að fá síðasta púslið í minni sjálfsskoðun. Nú „meikaði sens“ af hverju ég tikkaði í öll boxin sem misnotað barn.“

Mummi segir að upplifunin hafi verið svo ótrúleg að erfitt sé að gera sér grein fyrir henni. Hann segist þó telja að hann hafi loks losnað undan síðustu böndunum sem tengdu hann við viðkomandi mann og að þá hafi loksins orðið honum ljóst hver hann væri í raun. Í kjölfarið hafi hann gengið í gegnum afar erfiða helgi, upplifað mikla vanlíðan og átt við martraðir að stríða.

„Þetta var alveg skelfilegt. En eftir á var þetta samt svo heilandi.“

Hann segir þetta vitundarferðalag hafa verið stóra örlagavaldinn í lífi sínu sem hjálpaði honum að jarðtengja sig betur og hreinsa út margra áratuga gamlan sársauka. „Öll fyrri reynsla nýtist mér í dag og mér finnst ég bara maður að meiri. Ég veit alveg helvítis helling en eftir því sem ég veit meira þá fatta ég hvað ég veit ógeðslega lítið,“ segir Mummi Týr og orðar þetta svipað og Sókrates á að hafa gert. „Ég er alltaf að fræða mig. Ég er að horfa á fyrirlestra á daginn í „chillinu“ - TedTalk til dæmis og læra um meðvirkni eða brotin sambönd. Ég er alltaf að mennta mig.“

Til geðlæknis níu ára

Mummi Týr segist vera bullandi lesblindur og með ADHD þannig að skólagangan var ein stór martröð. Það eru hans orð.

Tossabekkir.

Skólastjórinn.

Rekinn heim.

„Ég var reglulega rekinn út úr stofunni og þangað til ég var níu ára fékk ég alltaf skilaboðin um að ég væri heimskur. Ég gat ekki lært einhver ljóð utan að. Ég gat ekki lært heima. Ég gat ekki lesið. Ég var að teika bíla, við brutum rúður og brutumst inn í sjoppuna. Ég skipulagði fyrsta innbrotið mitt þegar ég var níu ára. Gerði það með stæl. Þannig að ég hef verið klár krakki. Þannig að þetta var bara vont.“

Hann var sendur til geðlæknis þennan vetur. Níu ára gamall. Hann segir að geðlæknirinn hafi látið sig taka einhvers konar greindarpróf og þá hafi komið í ljós að drengurinn skoraði mjög hátt á því. „Á einum degi breyttist það að vera svona heimskur yfir í að vera svona vel gefinn drengur. En mér fannst ég ekki vera greindur; ég gat ekki lært og ég gat ekki lesið.“

Hann segist hafa verið kjaftfor. Gat alltaf svarað fyrir sig. „Ég ólst upp með fjórum bræðrum þannig að ég varð mjög góður í að slást. Ég hvorki lagði í einelti né var lagður í einelti en ég aftur á móti tók upp hanskann fyrir eineltiskrakka. Og ég lenti ósjaldan í alls konar slagsmálum og leiðindum þegar ég sá að það var verið að níðast á öðrum. Mín réttlætiskennd meikaði það ekki. Einn af mínum gömlu félögum var lagður í brútalt einelti, alveg brútalt,“ segir Mummi Týr með áherslu, „og við strákarnir tókum hann inn í vinskap með okkur og héldum svolítið verndarhendi yfir honum án þess að við töluðum um það. En hann var alltaf með okkur strákunum, þessi gaur til dæmis. Og það var alveg ofboðslega ljótt sem maður horfði upp á.“

Honum gekk ekki vel í skóla en hann var góður í fótbolta ef hann nennti að spila. „Ég var líka ágætur í handbolta og ég keppti á Íslandsmeistaramóti í borðtennis. Svo var ég rosa góður í billiard og ég var ágætur í að tefla. Ég gat alveg tileinkað mér alls konar íþróttir en áfengið varð mitt aðaláhugamál á þessum árum. Þetta frelsi frá sjálfum mér var mitt áhugamál. Að geta andað ofan í maga.“

Himnarnir opnuðust

Nei, honum leið ekki vel.

„Ég var „suicidal,“ segir hann og á við að hann hafi verið með sjálfsmorðshugsanir. „Ég byrjaði snemma á unglingsárunum að fabúlera með að ég færi bara. Og það elti mig inn í fullorðinsárin.“

Strákurinn fór að reykja þrettán ára. Svo var það fyrsti sopinn. Hann var þá líka þrettán ára. Hvað getur hann sagt um þennan fyrsta sopa?

„Ég man ekki hvaða drykkur það var. Það var eitthvað sterkt áfengi. Við vorum þá flutt upp í Mosfellssveit og þá voru verbúðir í kringum Álafossverksmiðjuna þar sem bjó farandverkafólk sem vann í lopaverksmiðjunni og við krakkarnir vorum oft að sniglast í kringum þessar verbúðir. Ég var nýorðinn þrettán ára og einhver kom með áfengi og allir félagar mínir voru meira og minna byrjaðir að drekka.

Mér fannst þetta vera viðbjóðslega vont og ég kúgaðist þegar ég var að drekka þetta. En svo varð ég fullur og ég man að himnarnir opnuðust. Ég var allt í einu ekki hræddur. Ég var allt í einu ekki „paranoid“. Ég var allt í einu ekkert hræddur við stelpurnar. Ég man að ég vaknaði daginn eftir í fötunum. Það hafði verið rigning, það var ekkert malbikað og það var leiðindadrulla. Ég var grútskítugur og ég man að ég hugsaði að þetta ætlaði ég að gera eins oft og ég gæti.

Sumir hafa talað um að fólk fæðist alkóhólistar og að þetta sé genetískt en fíkn og alkóhólismi eru félagsleg arfleifð. Það er ekki genetísk arfleifð. Ég lagði allt í sölurnar til að útvega mér áfengi - landa og allt sem ég gat náð í - og var viðþolslaus í því að komast í þetta ástand eins oft og ég gat.“

Íslandsklukkan

Mummi Týr var aftur sendur til geðlæknis þegar hann var fjórtán ára af því að allir héldu að hann væri snargeggjaður. Aftur eru þetta hans orð.

„Ég var svo fljótur að lesa fólk og aðstæður en það sem ég gerði var eins og ég væri bara geðveikur. Þetta passaði ekki saman. Það kom það sama út hjá geðlækninum og þegar ég fór þegar ég var níu ára. Ég skoraði hátt á einhverju greindarprófi. Þessi púsl pössuðu ekki saman af því að hegðun mín passaði ekki við að þarna væri mjög klár einstaklingur á ferðinni. Ég veit að ég hafði mjög mikið „survival instinct“ - ég gat aðlagast öllum aðstæðum. Ég gat talað mig inn í og út úr aðstæðum.“

Geðlæknirinn setti Mumma á róandi lyf.

„Ég tók eina svoleiðis töflu. Ég fílaði þetta ekki. Mér fannst ég eitthvað limpast niður. En einn vinur minn fílaði það. Hann hafði lært að nota róandi hjá mömmu sinni þannig að hann keypti af mér lyfjaboxið.

Athyglisspanið mitt voru bara tuttugu og sjö sekúndur í mesta lagi. Þá var ég farinn nema ég hefði sérstakan áhuga á einhverju og þá var ég heltekinn af því. „Obsessed.“ Og svo lærði ég seint og illa að lesa.“ Það hefur komið fram. „Ég gat aldrei lesið upphátt og ég var með einkunnir sem voru fyrir neðan frostmark alla mína skólagöngu. Í tossabekkjunum. Ekki samþykktur og ég held að skólakerfið hafi rétt svo þraukað mig. Mín fjölskylda var aftur á móti mínir líkir á götunni. Þar átti ég heima, þar var ég samþykktur og þar hafði ég virðingu.

Svo kláraðist þessi vetur þegar ég var fjórtán ára og ég var þessi greindi strákur sem var samt svo „stúpíd“. Ég held ég hafi verið með 0 í stærðfræði. Ég held ég hafi ekki skorað neins staðar yfir 5. En ég hafði samt ágætt heyrnarminni. Einn kennarinn las Íslandsklukkuna í íslenskutímum og ég var alltaf mjög spenntur fyrir þeim tímum af því að hún las upp úr bókinni. Og þar hélt ég fullri athygli. Þannig að ég gæti svo sem þulið svolítið Íslandsklukkuna.“

Hver er uppáhaldssetningin?

„Ég man alltaf eftir hringnum sem hann faldi á tánni. Hann flutti til Danmerkur og átti að dæma hann og hann var með hring. Hann hafði sem sagt sett hringinn á eina tána svo hann yrði ekki tekinn af honum þegar hann yrði fluttur fangaflutningi til Danmerkur. Ég man ekki hvað karakterinn hét.“

Karakterinn hét Jón Hreggviðsson og í þessu meistaraverki Nóbelsskáldisins segir meðal annars:

„Stattu upp, sagði stúlkan við fángann. Og við varðmanninn: Farðu burt.

Hún var ein eftir hjá dauðamanni, dró af fíngri sér gullhrínginn og fékk honum; það var ormur sem beit í sporð sér.

Komdu þér í duggu til Hollands, sagði hún. Farðu síðan til Kaupinhafn á fund Arnae Arnei vinar konúngsins og biddu hann að rétta hlut þinn vegna mín. Ef hann skyldi halda þú hafir stolið þessum hríng, þá ber þú honum kveðju frá því ljósa mani; frá álfakroppinum mjóa; - þau orð hafa ekki farið víðar.“

Síðar í bókinni hittir Jón Hreggviðsson Arnae Arnei.

„Hvað vilt þú mér Jón Hreggviðsson?

Þá laut Jón Hreggviðsson ífram og gerði sig líklegan að fara úr öðru stígvélinu.

Ertu votur í fótinn? spurði Arnæus.

Nei, sagði Jón Hreggviðsson.

Hefurðu meitt þig? spurði Arnæus.

Nei, sagði Jón Hreggviðsson.

Fótur hans var vafinn í dulur innanundir stígvélinu og þegar hann hafði vafið þær utanaf kom í ljós að hann var með gullhríng á einni tánni. Hann smeygðu hríngnum frammaf, strauk af honum á buxnaskálminni sinni og fékk Arnæusi.“

(Úr Íslandsklukkunni eftir Halldór Laxness.)

Ofvirknin stjórnaði miklu en það má eiginlega segja að Jón Hreggviðsson hafi haldið Mumma Tý á tánum á meðan kennarinn las þótt enginn hafi verið þar hringurinn.

„Ég fór inn í fullorðinsárin með það alveg á hreinu að svarti sauðurinn heldur brotinni fjölskyldu saman. Það gætu allir sameinast um að allt sé honum að kenna því hann er alltaf í veseni. Og það gátu allir talað um svarta sauðinn þó að öll fjölskyldan væri mölbrotin. Þannig að svartir sauðir í fjölskyldum bera rosalega mikla ábyrgð án þess að vita það.

Ég fór inn í fullorðinsárin með það alveg á hreinu að vera ekki samþykktur. Ég var með varnarvegg í kringum mig - djókið, vera klár gaur og vita ýmislegt og var kammó og sjarmerandi. Ég gat manípúlerað mig í gegnum erfiðar aðstæður. Ég man eftir að hafa ósjaldan setið fyrir framan lögreglumann sem var að taka af mér skýrslu af því að ég hafði fengið „lánaðan“ bíl. Ég var bara fimmtán ára. Ég notaði frasa eins og „ég skil ekki hvað kom yfir mig að haga mér svona“ og „ég á að vera meðvitaður um það að ég er ekki með ökuréttindi“.“

Sjómaðurinn

Skólaskyldan á þessum tíma var annar bekkur gaggó sem Mummi Týr segir að samsvari áttunda bekk í dag. Hann hafði kynnst nokkrum sjómönnum og þess vegna sótti hann fast að komast á sjóinn. Honum fannst sjómenn vera töff og holdgervingur karlmennskunnar.

Vorið þegar hann var fjórtán ára bauðst honum pláss á hálfum hlut á síðutogaranum Maí frá Hafnarfirði og mætti hann um borð á fallegum vordegi. Hann segir að hann hafi verið lágvaxinn og seinþroska og með sítt hár.

Hann var á sjónum í áratug. Frá fjórtán til tuttugu og fjögurra ára. Á alls konar skipum og bátum og sinnti alls konar störfum um borð, eldaði, vann á dekki og í vélarrúmi.

Á tímabili átti Mummi Týr hvergi heima annars staðar en á því skipi sem hann var á hverju sinni.

„Í landlegum kom maður sér iðulega inn hjá einhverjum sem hafði eitthvað húsnæði og fékk að henda sér í sófann. En stundum hafði ég ekkert húsnæði. Móðir mín og stjúpi bjuggu á þessum árum í Berlín og Grikklandi þannig að ég hafði ekkert bakland. En ég átti stjúpömmu sem var gift afa mínum og stundum fékk ég að gista þar. Svo var þetta bara höslerí. Og ef þetta var djamm þá svaf maður bara í partíinu þar sem það var haldið. Þetta líf hentaði mér vel; vertíð, svo „frí“ - eða djamm - og svo aftur vertíð. Ég reyndi stundum vinnu í landi en endaði alltaf aftur á sjónum.“

Fótbrotnaði illa

Þær eru margar sögurnar af sjónum.

„Einu sinni, um sautján ára aldur, ráfaði ég niður á bryggju þegar ég vissi að gamli síðutogarinn Þormóður Goði var að fara úr höfn. Það vantaði menn, skipstjórinn benti bara og ég var valinn um borð. Þegar við vorum lagðir af stað tók ég eftir manni sofandi á bekk í matsalnum. Hann var í jakkafötum og með bindi og passaði illa við restina af áhöfninni. Enginn pældi þó í því fyrr en hann vaknaði nokkrum klukkustundum síðar. Þá kom í ljós að hann hafði verið á djammi með einhverjum úr skipinu, sofnað og einfaldlega verið talinn með.

Hann reyndist vera fjölskyldumaður í fullri vinnu annars staðar. Ég gleymi aldrei angistinni í andlitinu á honum þegar hann fór upp í brú til að ná sambandi í gegnum Gufunes og láta vita af sér. Hann sagði lítið allan túrinn.

Í sama túr fengum við brot. Ég var úti á dekki þegar það reið yfir. Menn flugu um eins og tuskur og ég sá bátsmanninn kastast í loftköstum og lenda undir togspilinu. Það var hrein heppni að enginn fór í sjóinn. Veðrið var snarvitlaust og við vorum að ganga frá til að sigla í var.

Í mínum huga var bátsmaðurinn eldgamall en líklega hefur hann verið miðaldra. Hann fótbrotnaði illa og var dreginn öskrandi af kvölum inn í matsal. Sjúkrakassinn var auðvitað löngu tæmdur af verkjalyfjum. Við skiptumst á að halda fætinum kyrrum í óveðrinu næstu klukkutímana þar til við náðum landi og sjúkrabíll tók við honum.

Ég man líka eftir loðnuskipi þar sem við vorum að leggja nótina í miklum veltingi. Einn háseti fékk snurpuhring í ennið og rotaðist. Engir hjálmar voru í boði. Hann reis upp, ringlaður og alblóðugur og með ljótan skurð á enninu. Skipstjórinn kom hlaupandi með einhvers konar heftibyssu, skellti sárinu saman og svo var haldið áfram. Engin miskunn. Þetta varð svo bara enn ein sagan til að segja á næsta djammi.“

Mummi Týr var um tíma á varðskipinu Tý. Fyrsta sjóferðin hans með Tý var fyrsti túr skipsins eftir að vinur hans var drepinn um borð.

„Þetta var í öllum fjölmiðlum. Hann var stunginn og sá sem stakk hann henti sér í sjóinn. Þetta er gamalt sakamál. Þetta var mjög skrautlegur túr að því leytinu til að mórallinn um borð var náttúrlega hryllilegur. Maður hafði verið stunginn og drepinn og einhver geðveiki í gangi. Vinur minn hafði reynt að stoppa gaurinn með hnífinn. Ég sem götubarn var náttúrlega búinn að vera í þessum heimi lengi en það sem hafði áhrif á mig var hvað það var vondur mórall um borð. Skiljanlega. Ég syrgði vin minn og var allt í einu kominn á staðinn þar sem hann var drepinn. Sennilega hefur gengið illa að manna skipið þannig að ég fékk auðveldlega pláss eftir þetta atvik. Þetta var ekki góður túr.“

Vegabréfslaus

Ungi maðurinn sigldi um heimsins höf og kom á nýja staði þegar skipin lágu við bryggju. Þá fengu menn sér gjarnan í glas.

„Ég lenti í atviki í Gdansk eða Gynia í Póllandi. Þá var þetta austurblokkin. Ég fór á skrall með félögunum og það var vopnaður vörður við landganginn á skipinu og gaddavírsgirðing utan um hafnarsvæðið. Tvær svoleiðis með einskismannslandi á milli. Það þurfti að sýna vegabréf og kvittun um að mega koma inn á svæðið og fara aftur um borð.

Ég var orðinn leiður um kvöldið og ætlaði að fara aftur um borð og tók leigubíl, einhvern Trabant eða hvað það var. Ég sá að leigubílstjórinn var að snuða mig. Ég vissi alveg hvaða leið var niður á höfn en hann var að rúnta með mig. Ég reyndi að tala við hann og hann brást hinn versti við og það endaði með stimpingum í bílnum, ég og leigubílstjórinn.

Hann stoppaði síðan bílinn og við vorum komnir út á götu og vorum að slást þegar herjeppi kom og út úr honum stigu fjórir fílefldir gaurar með loðhúfur og vélbyssur og miðuðu þeim á okkur. Ég gat ekkert sagt en leigubílstjórinn sakaði mig greinilega um allt saman þannig að ég var hirtur.

Ég var settur í aftursætið á einhverjum gömlum rússajeppa með tveimur gaurum með loðhúfur og vélbyssur. Þetta var eins og í bíómyndunum. Það var ekið út úr borginni og þegar við vorum komnir aðeins út í sveit stoppaði bíllinn og ég hugsaði með mér að nú yrði ég skotinn og settur ofan í skurð.

Þeir tóku af mér úrið, vegabréfið og veskið og bara allt saman og keyrðu í burtu og skildu mig eftir. Ég stóð úti í sveit í Póllandi og átti eftir að komast á hafnarsvæðið. Þetta var í kringum miðnætti en sem betur fer vissi ég sirka í hvaða átt ég átti að labba.

Eftir marga klukktíma var ég kominn að gaddavírsgirðingunni. Ég var ekki með vegabréfið. Hvern djöfulinn átti ég að gera? Ég klifraði þess vegna yfir girðinguna sem var um fjögurra til fimm metra há með gaddavír efst sem vísaði á móti manni. Ég klifraði samt yfir hana. Ég lýg þessu ekki.

Og ég vissi að þeir löbbuðu þarna á milli girðinganna og voru með hunda. Óðinn hefur verið vakandi yfir mér og ég náði að klifra yfir án þess að stórslasa mig. Ég fór svo yfir hina girðinguna líka og komst inn á hafnarsvæðið óséður. Þetta er lyginni líkast en þetta gerðist.

Ég gekk niður að skipinu og ætlaði að fara um borð en það var vörður með vélbyssu við landganginn á öllum erlendum skipum. Hann bað um vegabréfið sem ég var ekki með og þá beindi hann byssunni að mér.

Það vildi svo heppilega til að einn gaur úr áhöfninni var með sígarettu úti á dekki og sá mig og ég bað hann um að vekja skipstjórann af því að það var búið að ræna mig og ég komst ekki um borð. Og það var rosa havarí. Það endaði með því að það var hlaðið á gaurinn nokkrum sígarettukartonum og tveimur bjórkössum og á meðan hann labbaði með það í burtu mátti ég labba um borð.

Þetta þýddi að ég gat ekkert farið í land aftur í Póllandi né í Rússlandi sem var næsta stoppistöð. Svona var þetta allt saman. Skrautlegar sögur út og suður. En þetta gerðist í alvörunni. Ég var heppinn að vera ekki skotinn neins staðar.“

Mummi Týr segist aldrei í þennan áratug hafa verið hræddur á sjónum. „Svo fór þetta á „auto“ - ég var búinn að gera þetta svo oft. Gaurarnir sem voru með mér á þessum skipum voru alls konar týpur. Margir miklu sjóaðri en nokkurn tímann ég. Og maður las á svipnum á þeim að þeir höfðu engar áhyggjur af þessu. En þeir sem voru í sínum fyrsta túr voru alveg hvítir og gulir.

Ég bar alltaf ofboðslega virðingu fyrir hafinu og ég elskaði hafið, enda er ég krabbi, og það er geðveikt á bjartri sumarnóttu að horfa á hafið þegar það er lygnt. Móðir náttúra er líka miskunnarlaus og það gekk á með alls konar veðrum. Veðrið skall bara á og maður var í lausu lofti í koju þegar skipið var að detta undan manni. Ég á margar svoleiðis minningar.

Stundum voru fiskibátarnir alveg á hliðinni og þá labbaði maður á veggjunum í göngunum. Svo skellti báturinn sér aftur hinum megin og þá flaug maður yfir í hinn vegginn.“

Offset-ljósmyndun

Mummi Týr fór í meðferð á Silungapoll og Sogn árið 1980 þegar hann var tvítugur og drakk ekkert í þrjú ár eftir það. „Það var mikið þroskastig sem ég tók þá. Þarna var ég á loðnuskipi og í sambúð með konu og það gekk ágætlega. En á endanum drakk ég mig út úr því sambandi. Ég datt í það og var meira og minna á skrallinu eftir það. Ég var inn og út úr meðferðum; tvær til þrjár vikur í hvert skipti sem ég reyndi. Þetta gekk ekki neitt. Ég kunni orðið þessa meðferð hjá SÁÁ utan að.“

Tuttugu og fjögurra ára gamall fór Mummi Týr í nám í offset-ljósmyndun. „Ég var hættur á sjónum, nýbúinn að klára loðnuvertíð og ég hugsaði með mér að mig langaði til að læra eitthvað gagnlegt og ég hef alltaf verið með ljósmyndadellu. Ég var líka með bíódellu og ætlaði alltaf að verða kvikmyndagerðarmaður en á þessum tíma var það fjarlægur draumur.

Ég fór í gegnum þetta offset-nám og af því að ég hafði einlægan áhuga á því þá gat ég hlustað og meðtekið efnið. Ég hef aldrei getað lært undir próf en samt náði ég öllum prófum. Ég rúllaði verklegu prófunum upp en í bóklegu tímunum einbeitti ég mér að því að hlusta. Nokkrum árum seinna fór ég í kvikmyndanám í Suður-Afríku og var verðlaunaður í skólanum. Það var vegna þess að ég hafði brennandi áhuga og ég hlustaði og hlustaði og hlustaði. Þannig lærði ég. Hins vegar tók mig oft þrisvar sinnum lengri tíma en aðra nemendur að skrifa handrit og ritgerðir um leikstjóra.“

Amfetamín

Svo var það eitthvað meira en drykkjan.

„Á árunum fyrir tvítugt uppgötvaði ég amfetamín. Þá var ég búinn að drekka svo mikið og oft að áfengi var hætt að virka eins og áður. Ég var farinn að lenda í slagsmálum, götuslagsmálum, og jafnvel í átökum við lögreglu. Alls konar eitthvað vesen. En þegar amfetamínið kom opnuðust himnarnir allt í einu aftur. Það skipti engu hvað ég drakk - ég var glaðvakandi, alveg skýr í hausnum og fannst ég vera með þetta á hreinu. Eftir að ég fór að taka amfetamín gátu partíin staðið yfir í tvo til þrjá sólarhringa án þess að maður svæfi. Þá var maður orðinn ansi skrautlegur.“

Mummi Týr segist hafa róast niður þegar hann tók amfetamín sem hann tengir við ADHD-greiningu sína, enda séu örvandi efni skyld þeim sem notuð eru í ofvirknilyfjum. „Ég varð fókuseraðri og náði að halda uppi samskiptum. Stundum þegar ég tók amfetamín steinsofnaði ég meira að segja því efnið vann einhvern veginn á móti þessu innra brjálæði. Ég var ekki ofvirkur í hreyfingum; ég var ekki upp um gardínur. En ég var með gjörsamlega ofvirkan haus. En svo lærir maður að lifa með þessu og tækla þetta. Þú heyrir í þessu viðtali hvað ég held þræði illa,“ segir Mummi Týr og á við að hann vaði gjarnan úr einu í annað.

„Ég misnotaði einfaldlega vímugjafa af því að mér leið svo ömurlega illa að ég varð að deyfa sársaukann. Eina leiðin fyrir mig til að lifa með sjálfum mér var að sitja ekki uppi með allan sársaukann sem fylgdi því að vera misnotað barn og koma af erfiðu æskuheimili. Þannig að ég notaði vímugjafa þegar ég var alveg að fríka út á sjálfum mér. Ég varð ekki útigangsmaður og ég fúnkeraði að mestu leyti en það var ekkert hægt að stóla á mig. Partíin gátu staðið í nokkra daga. Þess vegna hentaði sjómannslífið mér svo vel.“

Slefaði í handklæði

„Ég fór mörgum sinnum inn á einhverjar stofnanir. Ég fór inn á geðdeild. Mér var skutlað þar inn og það er ein fyndnasta meðferðarsaga „ever“ í sögunni sem ég lenti í; sérðu nú er ég kominn í allt aðra átt,“ segir Mummi Týr og á aftur við að vaða úr einu í annað út af ADHD.

Svo segir hann söguna.

„Ég flutti í 101 þegar ég var fimmtán ára og mínir líkar söfnuðust saman í miðbænum þar sem var elsta og ódýrasta húsnæðið og svo voru þar náttúrlega veitingastaðir. Það voru ekki barir eins og er í dag. Þannig að þetta gerðist allt innan 101. Ég var orðinn 24 ára og aftur kominn á kaf í djammið. Einn vinur minn kom í óvænta heimsókn þar sem ég bjó, ég man ekki eftir því en mér var í kjölfarið ýtt inn um dyrnar á geðdeild.“

Mummi segir að á þessum tíma hafi hann verið ringlaður og átt erfitt með að átta sig á aðstæðum sínum. Hann hafi þá komist í viðtal hjá geðlækni sem hann man aðeins óljóst eftir. Samkvæmt Mumma sagði læknirinn honum frá nýrri tilraunameðferð sem væri að hefjast fyrir fólk í svipaðri stöðu og hann. Hann segir að lítið hafi verið spurt út í eigin sögu en þess í stað hafi áherslan verið lögð á meðferðina sjálfa. Honum hafi verið boðin þátttaka með því skilyrði að mæta daglega á virkum dögum á geðdeild til að sækja lyf. Þar sem honum fannst hann engu hafa að tapa ákvað hann að slá til og taka þátt.

„Ég fór heim með töflur í poka sem ég átti að taka þrisvar yfir daginn. Það næsta sem ég vissi eftir að ég tók töflu var að ég sat og horfði á stillimyndina í sjónvarpinu og slefandi í handklæði af því að ég gat ekki kyngt. Daginn eftir gerðist það sama,“ segir Mummi Týr og bætir við að á þessum árum hafi ekki verið nein sjónvarpsdagskrá á daginn.

Hann hlær.

„Svo liðu fjórir dagar í þessari meðferð. Á fimmtudeginum kom einhver félagi minn af sjónum og þá skutlaði ég í djamm; ég fór náttúrlega í djammið. Ég mætti þess vegna ekki á föstudeginum að ná í lyfin af því að ég var upptekinn í öðru.

Ég fór svo á mánudeginum og þá rak geðlæknirinn mig úr meðferðinni þar sem ég hafði ekki mætt á föstudeginum að sækja lyfin.“

Mummi Týr hlær.

„Mér var kannski boðið að taka þátt þar sem þeir hafa séð kolgeðveikan einstakling og fíkil eða ég hreinlega veit það ekki. En ég var kafdópaður í fjóra daga. Eins dópaður og ég gat verið. Ég var næstum því ósjálfbjarga og gat ekki kyngt þannig að ég þurfti allaf að slefa í handklæði. Ég væri örugglega ennþá inni á geðdeild ef ég hefði ekki verið rekinn úr meðferðinni.“ Hann hlær. „Pældu í þessu. Við erum að tala um 1980 og eitthvað.“

Lífið gekk sinn vanagang. Drykkja og dóp.

Og tíminn leið með reglulegum innlögnum á meðferðarheimili á milli alls tryllingsins.

Hvað var það versta sem Mummi Týr upplifði á þessum tíma? „Það versta? Þegar maður er búinn að lenda í áföllum frá barnæsku þá er maður kominn með ofboðslega háan þröskuld. Eitt áfall í viðbót var ekkert „big deal“. Það var ekkert „big deal“ að fara þrjár veltur út fyrir veg. Það var ekkert „big deal“ að lenda í slagsmálum þar sem einhver var handleggsbrotinn.

Þröskuldurinn hækkaði og maður varð dofinn. Ekkert af þessu var í rauninni verst. Þetta var mónatónískur lífsstíll. Það gerðust ljótir hlutir og náttúrlega líkur sækir líkan heim. Ég var alltaf í félagsskap með mínum líkum þannig að það voru víðs vegar mjög skrýtnar uppákomur.“

Amfetamín var auðheyrilega aðalefnið. „Ég notaði svolítið róandi lyf til að koma mér niður. Þetta voru skelfilegir niðurtúrar þegar maður var búinn að nota amfetamín í tvo til þrjá daga og drekka mikið. Það var alveg skelfilegt að lenda í því. Þá var ofsa gott að eiga Diazepan eða eitthvað Benzo. Þannig að maður átti alltaf eitthvað smá af því. Ég fílaði ekki áhrifin af því en það tók mesta broddinn af skjálftanum og þynnkunni og ég svaf betur.“

Bragðið af byssuhlaupinu

Hann var með sjálfsmorðshugsanir frá unglingsárum sem fylgdu honum inn í fullorðisárin. Hann segir frá atviki því tengdu.

„Ég var með haglabyssu inni í einhverju herbergi sem ég leigði og ég man ennþá bragðið af byssuhlaupinu. Mér fannst alltaf eitthvað meira bíða mín heldur en að hverfa. Þó það væri engin eftirspurn eftir mér þá trúði ég því ekki að þetta gæti endað svona. Þannig að mínar tilraunir til sjálfsvígs voru algjörlega í einrúmi og ég talaði aldrei um þær. Svo byrjuðu vinirnir að deyja af slysförum og ofskammti og jarðarförunum fór að fjölga og ég fylltist alltaf af sorg af því að þetta gat verið ég líka.“

Jú, hann man ennþá bragðið af hlaupinu af haglabyssunni. Hvað stoppaði hann í að taka í gikkinn? Enda þetta? Drepa sjálfan sig?

„Það var eitthvað „moment of clarity“. Fyrst hugsaði ég að aðkoman yrði hræðileg. Þetta var haglabyssa þannig að hausinn yrði á veggnum fyrir aftan rúmið mitt. Það var fyrsta meðvitaða hugsunin. Svo hugsaði ég að það hlyti að vera eitthvað stærra í þessu lífi heldur en þetta.“

Hvað er dauðinn í huga Mumma Týs?

„Ég er svo mikill spírítisti. Ég veit að það er eitthvað stærra af alheimsvitundinni heldur en holdið og þetta skrifborð sem ég sit við og eitthvert tölvudrasl.“

Mummi segir að ótti við dauðann sé eðlislæg viðbrögð mannsins og hluti af sjálfsbjargarhvötinni. Sjálfur hafi hann þó aldrei litið á dauðann sem endapunkt heldur frekar sem upphaf að einhverju nýju. Sú sannfæring byggist ekki á áþreifanlegum sönnunum heldur á eigin tilfinningu og lífsreynslu. Að hans mati sé tilveran stærri og dýpri en það sem sjáist á yfirborðinu og hann lýsir þeirri trú með hugtakinu „ljósið“. Hann segist því vera sannfærður um að dauðinn marki upphaf nýs ferðalags fremur en endalok.

„Ég hef nokkrum sinnum veikst mjög illa og samkvæmt öllum líkindum hefði ég átt að vera dauður mörgum sinnum út af aðstæðunum sem ég var kominn í og félagar mínir voru að deyja lengi vel. Gamlir fíklar. Einhvern veginn náði ég þessum aldri.

Eins og ég sagði er dauðinn upphaf að nýju ferðalagi og ég held að það sé miklu erfiðara fyrir aðstandendur heldur en þann sem deyr. Þannig að dauðinn hræðir mig ekki. Hann er ekki ógnvekjandi. Það er jafnheilbrigt að deyja eins og að fæðast. Ég hef grúskað mjög mikið í þessum andlegu málum og séð hluti og skynjað hluti og það hefur verið fullt af skrýtnum uppákomum í mínu lífi þar sem ég hef stundum haldið að ég væri að missa það.“

Mummi segist sannfærður um að annað ferðalag taki við eftir dauðann. Hann vísar meðal annars til þess að tveir miðlar, sem hafi ekki þekkst og rætt við hann við ólík tækifæri, hafi hvor um sig sagt honum að hann hefði verið óheiðarlegur í fyrri lífum. Að hans sögn styrkti það enn frekar þá trú hans að tilveran nái út fyrir eitt líf og að eitthvað taki við að því loknu.

„Ég var sem sagt bullandi óheiðarlegur og ég hikaði ekki við að fjarlægja fólk ef það var fyrir áformum mínum en ég var alltaf rosalega smart í tauinu. Og í þessari jarðvist er ég að læra heiðarleika og ég er sennilega heiðarlegasti maður sem ég veit um. Þá er ég ekki að meina að ég sé ekki að stela veskjum heldur á ég við að ég sé ein af tilfinningalega heiðarlegustu manneskjum sem ég veit um af því að ég er sannur hver ég er. Ég er ekkert að sýna dúdda í íbúðinni við hliðina aðra hlið heldur en ég sýni konunni minni. Ég verð að vera sannur af því að mig langar ekki að koma aftur og þurfa að labba þessa leið aftur. Þannig að dauðinn fyrir mér er ekki endalok heldur upphaf að einhverju öðru.“

Coco Chanel-ilmur

Mummi Týr sagðist vera næmur. Hvað skynjar hann?

„Úff. Það er svo margt. Ég var alltaf ofboðslega myrkfælinn. Alveg rosalega myrkfælinn,“ segir hann með áherslu.

„Ég er ofboðslega fljótur að lesa aðstæður og fólk. Aðstæður í híbýlum. Ég hef komið inn í húsnæði um ævina þar sem ég gat ekki verið. Þar var svo erfið, vond og grimm orka. Ég hef keypt og selt íbúðir og ég hef tekið u-beygjur út úr húsum sem ég bara gat ekki verið inni í. Ég held við höfum þetta öll í okkur. Við erum bara búin að rækta þetta svolítið úr okkur.

Það er oft þannig að ég skynja ef einhver er í kringum mig. Ég finn og ég lít við; ég fæ oft tilfinningu að einhver sé fyrir aftan mig. Oft er það lykt.

Stundum geng ég inn ganginn hérna heima og inn í ský af Coco Chanel-ilmvatni. Mamma notaði það alltaf.

Pabbar okkar hjónanna eru dánir og þeir voru stórreykingamenn. Það hefur stundum komið fyrir að ég spyr konuna mína hvort hún hafi verið að reykja. Hún reykir ekki. Þá verður andrúmsloftið svo mettað eins og búið sé að reykja lengi í einhverju herbergi. Ég finn líka fyrir nærveru. Ég veit bara ekki hvor þeirra það er. Ég veit að það er annaðhvort pabbi hennar eða pabbi minn.

Ég lá einu sinni uppi í rúmi og fann að einhver settist á það og hélt að það væri sonur minn og fór að tala við hann. Þar var hins vegar enginn þegar ég sneri mér við en dýnan lyftist eins og þegar manneskja fer fram úr rúmi.

Þetta eru svona hlutir. Ég hélt einu sinni að fyrrverandi eiginkona mín væri að fíflast í mér og hvísla í eyrað á mér. En það var enginn annar þarna.

Það kemur mjög oft fyrir að ég nefni eitthvað við konuna mína og hún fer að tala um það sama næstum því samtímis. Eins og samtengt. Þess vegna veit ég að þetta er allt miklu stærra. „This is all meant to be.“

Ég þurfti að ganga í gegnum þetta allt. Það var engin styttri leið en ég var alltaf að reyna að finna styttri leiðir.

Ég ber ábyrgð á mér. Ég ber ábyrgð á orðum mínum og hegðun minni. Ég get aldrei gert aðra ábyrga fyrir mér. Ég á mjög auðvelt með að biðjast fyrirgefningar ef ég fer „out of line“. Þannig að til dæmis ef við hjónin erum ósátt þá vil ég að við tölum saman og gerum það af virðingu fyrir hvort öðru í stað þess að vilja labba út úr aðstæðum og láta mig hverfa eins og ég gerði allan fyrri hluta ævinnar. Ef eitthvað var óþægilegt þá fór ég bara.

Þannig að ég hef lært að taka ábyrgð á sjálfum mér.“

Í enn eina fokking meðferðina

Þrátt fyrir að hafa verið undir áhrifum fíkniefna vildi hann meira út úr lífinu og fór í janúar árið 1988 í kvikmyndanám í Suður-Afríku, eins og þegar hefur verið minnst á, en kom gagngert heim um jólin til að fara í meðferð.

„Ég vissi að ég var að klúðra náminu út af drykkju og vímuefnum en ég ætlaði alls ekki að klúðra því. Mér gekk ágætlega fyrstu vikurnar en ég var farinn að slugsa og kennararnir farnir að taka eftir því. Það voru bara tólf nemendur teknir inn á ári. Ég fór inn á Vog og var þar í um viku og svo beint upp í flugvél og aftur til Afríku og kláraði árið. Ég hélt mér alveg frá vímugjöfum allt næsta ár og kláraði námið með stæl í desember árið 1989.

Ég kom svo heim til Íslands sem ég ætlaði ekki að gera. Ég ætlaði að fara til London en þá átti ég orðið tvo stráka á Íslandi og skuldaði alveg helling í námslán og einhverja skatta. Þannig að ég fór heim og ætlaði að fara að vinna.

Ég var edrú í tvo til þrjá mánuði en datt svo í það og síðan er bara alveg kapítuli eftir það. Ég stofnaði kvikmyndafyrirtæki og gerði góða hluti. Þetta er svo rosalega löng saga. Hún er svo skrautleg.

Árið 1992 eða 1993 gerðist atvik sem ég tók nærri mér. Það var partí heima hjá mér og einn bróðir minn var í partíinu. Þarna var ég farinn að nota amfetamín alveg á fullu aftur, drakk og reyndi að stunda einhverja vinnu sem kvikmyndagerðarmaður. Nema hvað að okkur bræðrunum lenti svona illa saman.“

Mummi segir að ástandið hafi náð hámarki þegar hann og bróðir hans lentu í hörðum slagsmálum. Á þeim tíma hafi hann glímt við sjálfsvígshugsanir og daginn eftir hafi hann staðið frammi fyrir erfiðri ákvörðun um framtíð sína. Honum hafi reynst afar þungbært að hafa gengið svo langt að slást við bróður sinn, sem hann segist elska mjög mikið. Eftir atvikið hafi hann fundið að hann stæði á krossgötum; annaðhvort gæfist hann upp eða leitaði sér enn á ný hjálpar og færi í meðferð.

„Eitthvað inni í mér sagði mér að fara í meðferð. Og ég fór enn eina ferðina á meðferðarheimili og var búinn að vera þar í nokkra daga þegar einn ráðgjafinn kom til mín og sagði að ég væri ekki að taka neinni leiðsögn og ekki gera neitt í þessari meðferð og hann rak mig úr henni.

Ég labbaði út og hugsaði með mér að ég ætlaði bara að sýna þeim það.

Og ég er búinn að vera edrú í þrjátíu og þrjú ár. Ég er búinn að vera bláedrú og til friðs öll þau ár síðan.“

Hvers vegna getur fólk allt í einu hætt að drekka og dópa?

„Ég held að á einhverjum stað sé hugsunin „slow suicide“ alltaf ofarlega í huga fíkla; að þeir skipti ekki máli. Það skipti ekki máli hvort þeir lifi eða deyi.

Og þeir sem þora ekki eða hafa ekki kjark til að horfast í augu við hverjir þeir eru, eru inn og út af meðferðarstofnunum. Svo bara deyja þeir.

Það þarf kjark til að horfa í spegil og hugsa hver maður er, hvernig maður er búinn að haga sér, hvað maður hefur gert og hvað maður er búinn að gera fólkinu sínu. Sumir öðlast aldrei þennan kjark en sumir verða nógu hræddir til að gera það.

Ef ég færi að misnota vín í dag myndi ég hugsa með mér hvern djöfulinn ég væri búinn að vera að gera síðastliðin þrjátíu ár. Hvort ég hefði ekkert náð að vinna með mína brotnu sjálfsmynd allan þennan tíma Áfengi myndi ekki næra mig eins og það gerði þegar ég var með allt í skralli í lífi mínu. Ég fengi ekkert út úr því.

Ég hef verið svæfður inni á spítala og fengið dóp inni á spítala en það var ekkert þannig að ég dytti bara í það. Ég upplifði fíknina aldrei sem sjúkdóm heldur deyfingu á innri sársauka. Þegar ég var fíkill fannst mér það draumaástand að vera ekki við stjórn á eigin lífi en eftir að ég varð edrú er það að vera við stjórn á eigin lífi ein af bestu útkomunum.

Ég náði alltaf einhvern veginn að fúnkera í gegnum ruglið en ég sat alltaf uppi með sjálfan mig. Ég gat aldrei yfirgefið sjálfan mig nema þegar ég var undir áhrifum vímuefna. Þá gat ég andað ofan í maga og varð einhvers virði fyrir sjálfum mér því ég var svo óunninn einstaklingur.“

Götusmiðjan

Margir tengja Mumma Tý við Götusmiðjuna þar sem hann var forstöðumaður um árabil. Hann segir að hann hafi aldrei ætlað að reka meðferðarstofnun. Það var aldrei planið.

„Þegar ég útskrifaðist úr kvikmyndagerðarnáminu var nú ekki mikið að gerast í kvikmyndagerð á Íslandi og það voru tvær sjónvarpsstöðvar. Ég var í málningarvinnu og alls konar öðrum tilfallandi störfum samhliða. Þetta var ekkert „sure thing“ með neitt af þessu.

Svo gerði ég árið 1990 heimildamynd um götubörn á Íslandi sem var sýnd á RUV. Myndin hét Utangarðsunglingar og var um ungt fólk sem bjó á götunni í Reykjavík. Í þá daga trúði enginn að það væri þannig í Reykjavík. Íslendingar hafa verið í svo mikilli afneitun með að við eigum fólk sem er að berjast fyrir lífi sínu.

Og þar kviknaði svolítið þessi áhugi á þessum krökkum og verandi sjálfur þessi krakki. Ég var utangarðsbarn alla tíð þannig að ég flæktist einhvern veginn ósjálfrátt inn í þennan heim.

Planið var að vinna Óskarinn. Verða leikstjóri og taka Óskarinn. Það var langtímamarkmið. En lífið tók mig í aðra átt sem var bara frábært.

Ég talaði náttúrlega tungumál þessara krakka. Ég var einn af þeim. Þannig að ég átti alltaf mjög auðvelt með að nálgast krakka og unglinga - þá var sjálfræðisaldurinn sextán ára. Það var ekkert kerfi eða öryggisnet sem tók utan um þau.“

Ævintýrið var hafið - og var þáverandi eiginkona Mumma með í þessu ævintýri fyrstu árin.

„Þetta byrjaði eiginlega með Mótorsmiðjunni. Ég fór að kenna kvikmyndagerð í einhverjum hópum í félagsmiðstöð og þá fór ég allt í einu að taka eftir mínum líkum þar. Við finnum auðveldlega hvert annað. Og þannig má segja að þetta hafi byrjað.

Ég stofnaði strákagrúbbu í kringum eineltisstráka og þetta yfirtók líf mitt. Þá tók Mótorsmiðjan við og ég var þar í tvö ár. Svo tóku Mótorsendlar við þar sem ég var að búa til atvinnuúrræði fyrir þessa krakka - þeir skutluðust með pakka á skellinöðrum út um allan bæ.

Þetta var allt svo nýtt fyrir öllum og það vissi enginn hvar ætti að lenda þessu þó þetta hafi verið þekkt alls staðar í öllum borgum heimsins meira og minna.

Það kom í ljós að hluti af þessum krökkum sem voru að sendast á skellinöðrum bjó bara á götunni. Ég kom heim einn daginn og sagði við þáverandi eiginkonu mína að við yrðum að gera eitthvað fyrir þau - sjálf. Og við réðumst í átak til að stofna neyðarathvarf á götunni. Ég man að nafnið Götusmiðjan kom til bara út af símaviðtali á einhverri útvarpsstöð sem hafði frétt af þessu og var að forvitnast um þetta. Það var spurt hvað úrræðið héti og ég sagði Götusmiðjan. Þannig varð nú nafnið til sem er svolítið simbólískt - að búa til götu, leið fram á við, fyrir götukrakka.

Við rákum þetta í einhverja mánuði og það var mikið sótt og kom mikið af krökkum sem voru á þessu gráa og svarta svæði. En kerfið var ekki til í að samþykkja þetta. Við vorum að hjálpa þessum krökkum inn í meðferðarúrræði sem þá voru - þá var það bara SÁÁ og það voru engin meðferðarrúrræði í boði fyrir þessa krakka. Þá þróaðist það yfir í það að við ákváðum að gera úr þessu „fullblown“ meðferðarheimili - Götusmiðjuna. Við áttum engan pening, vorum með eina landlínu og lögðum bara af stað í að búa til meðferðarúrræði.

Til að gera langa sögu stutta þá börðumst við í áraraðir fyrir þessu og ég var alltaf óþægilegur þyrnir í síðu embættismannakerfisins; síðhærður, tattúveraður, á mótorhjóli og ómenntaður í þessu. Þannig að kerfið vissi aldrei almennilega hvar það átti að lenda mér í allri þessari umræðu.“

Því harðari skrápur því mýkra hjarta

Eins og þegar hefur komið fram ólst Mummi Týr upp í brotinni fjölskyldu. Sem lítill ofvirkur, lesblindur og ofurviðkvæmur strákur var hann sendur til geðlæknis níu ára gamall en miðað við upplifun hans var fátt raunverulega gert til að hjálpa þessum litla strák að fóta sig í lífinu.

„Ég smíðaði meðferðarform svolítið út frá því hvað hefði virkað fyrir Mumma sem barn og ungling á sínum tíma þannig að ég hefði ekki þurft að fara inn í fullorðinsár mölbrotinn einstaklingur á kafi í fíkniefnum. Það er grunnhugmyndafræðin. Þannig að ég var alltaf að bjarga sjálfum mér í þessu og lagði líf og sál í þetta til að halda þessu úti. Það var ekki auðvelt. Við þurftum að vera með fólk í vinnu og svo fengum við þjónustusamning við ríkið upp á einhverjar fjórar milljónir en úrræðið kostaði þrjátíu milljónir þá.

Og ég var alltaf í einhverjum fjáröflunum, var að selja geisladiska og biðja Bubba um að spila eða einhverja poppara og aðra tónlistarmenn. Ég var rellandi í öllum í samfélaginu að hjálpa mér að búa til pening til að halda þessu úti. Og þannig gekk þetta í áraraðir. Svo hækkaði þjónustusamningurinn með tímanum.

Skilaboðin til mín voru alltaf að sýna hvað ég gæti og svo yrði komið að þessu. En það kom aldrei neinn að þessu. Það var alveg sama hvað við sýndum og hvað við gátum.

Smám saman óx þessu ásmegin og þegar upp var staðið árið 2010 þegar ég varð fyrir mjög alvarlegri valdníðslu voru hátt í þrjú þúsund ungmenni búin að fara í gegnum Götusmiðjuna á einn eða annan máta. Á sama tíma var mér sagt að það væri engin þörf fyrir þetta.

Í dag er búið að loka öllum þessum úrræðum sem var búið að setja á laggirnar og ég fullyrði að við erum aftur komin til ársins 1990 þegar allt var í úrræðaleysi.

Að reka meðferðarstofnun fyrir ungt fólk er ekki gert með því að halda fræðilega fyrirlestra; það þarf að vinna með því. Það þarf að vera með aðstöðu, tónlistarsmiðjur, hesta eða mótorhjól. Það þarf að vinna með því í gegnum hugarheim fólksins til að ná sambandi við það. En það er ekki gert með því að standa í pontu og halda fyrirlestur um genetíska sjúkdóma. Og ég er einn af þeim sem hafa aldrei viljað viðurkenna alkóhólisma eða fíkn sem sjúkdóm.

Það er svo stutt í sorg okkar fíklanna og ef við finnum einhvern sem við treystum þá opnum við fyrir þennan part. Og þetta skiptir svo miklu máli í öllu meðferðarstarfi - að það séu einstaklingar sem kunna að fara með þetta. Og maður lærir þetta ekki af bók. Maður lærir þetta í lífinu.

Því harðari skrápur því mýkra hjarta.

Og þessir krakkar sem voru að koma til mín með gaddaólarnar, tattúin og „fuck you attítúdið“ voru að deyja úr sársauka.

Þerapía þarf alltaf að fara í gegnum tilfinningaflóruna, ekki hausinn. Og þetta skildi aldrei kerfisliðið hvað við vorum að gera í Götusmiðjunni. Við töluðum aldrei um dóp eða áfengi. Við vorum ekkert að tala um það heldur hver þú ert með þér.

Málið er að stór hluti af þessum krökkum sem voru að koma í Götusmiðjuna voru ekki fíklar en þau voru í rómantísku ástarsambandi við þennan heim. Þau voru kannski ekki búin að nota vímuefni lengi en voru samt komin inn í þennan heim og farin að nærast þar.

Og það er svo svarthvítt að segja edrú ekki edrú. Sumir af þessum krökkum urðu fullorðnir og skála örugglega í kampavíni með sinni fjölskyldu á gamlárskvöld en eru ekki að misnota. Síðasta könnun sem var gerð í tengslum við Götusmiðjuna er síðan 2010 og kom í ljós að 50% af þeim sem höfðu verið í Götusmiðjunni gekk vel í lífinu.“

En ég er ekki hommi

Þetta voru götukrakkar. Krakkar í dópi. Krakkar sem voru að deyja úr sársauka. Hvað áttu þeir fleira sameiginlegt?

„Þau áttu náttúrlega sameiginlega yfirdrifna skömm. Skömmin var algjör. Sjálfsvirðingin var núll. Þau áttu ekkert gott skilið. Hvort þau seldu líkama sinn skipti þau engu máli. Þau voru öll reið.

Það eru ekkert bara stelpur sem selja sig. Á löngu tímabili í Götusmiðjunni voru fleiri strákar sem seldu sig heldur en stelpur. En það er aldrei talað um strákana sem selja sig en það er sami sársaukinn og sami viðbjóðurinn en strákarnir loka algjörlega á þetta og bara kyngja þessu. Við fengum þá til að tala um þetta en þá kom alltaf setningin: „En ég er ekki hommi.“

Árið 1999 hafði 50% af hópnum sem var í meðferð í Götusmiðjunni verið misnotuð kynferðislega. Í kringum 2008 voru þetta 100%.“

Mummi segir að margir þeirra sem voru í meðferð hafi átt að baki erfiða reynslu tengda kynferðisofbeldi eða misnotkun. Hann bendir á að slíkar aðstæður geti einnig falist í kynferðislegum athöfnum sem virðast byggjast á samþykki en séu í raun undir áhrifum valdaójafnvægis, fjárhagslegrar nauðsynjar eða vímuefnaneyslu. Að hans sögn skapaði þetta stundum flóknar aðstæður innan meðferðarinnar, meðal annars þegar einstaklingar sem tengdust sömu málum komu þangað. Í slíkum tilvikum hafi þurft að haga skipulagi þannig að annar aðilinn biði þar til hinn hefði lokið sinni meðferð.

„Ég reyndi að fá stjórnvöld til að fatta það að ég þurfti að kynskipta meðferðinni. Það gengur ekki að vera með bæði kyn eða öll kyn af því að maður lemur ekki náttúruna með lurki.

Og þau voru að skjóta sér saman og þar af leiðandi var ég búinn að missa kontakt af því að þau voru orðin upptekin af hvort öðru. Oft gerðist það að þau héldu sambandi eftir meðferð sem fór beint ofan í skurð og urðu jafnvel til börn úr því. Þannig að meðferðarstarf með ungu fólki verður að vera kynskipt.

Galdurinn var að þjálfa fólk og láta það þora að tengjast skjólstæðingum; ekki þessi faglegu mörk heldu „vertu með þeim“. Ég neitaði alltaf að vera með starfsmannamatsal. Við borðuðum með þeim. Þetta var þeirra heimili og við gengum um þeirra heimili af virðingu.

Og við kölluðum krakkana „nemendur“. Ekki „skjólstæðinga“ eða „sjúklinga“. Það fólst meiri virðing í orðinu „nemandi“.

Annaðhvort hafði starfsfólk þetta í sér eða ekki. Það þurfti að vera mjög skýrt varðandi mörk og kunna og vita hvar mörkin voru því að þessir krakkar eru „master manipulerar“ - þau kunna að fara að gráta á réttum stað og þau geta spunnið rosalega góða lygasögu þannig að ef starfsmaður er ofsalega meðvirkur einstaklingur þá er hann áður en hann veit af búinn að gefa nemanda bílinn sinn.

Það var mitt hlutverk sem forstöðumaður að „mónitora“ - að við nálguðumst þessa krakka út frá þeim stað sem þau voru á. Ekki sem við vorum á. Ef einhver kom inn með grænt hár þá var það bara töff. Það mátti alveg vera með grænt hár.

Við höfnuðum þeim aldrei en við höfnuðum kannski einhverju sem þau gerðu. Þetta voru samskipti og þetta var „never ending story“. Sá sem var lengst hjá okkur í Götusmiðjunni var í fjögur ár og var orðinn hálfgerður starfsmaður.“

Sakaður um þjófnað

Mummi Týr var forstöðumaður Götusmiðjunnar frá 1997-2010. Sautján manns unnu þar í lokin og var húsnæðið í Grímsnesi sem hann segir að á þeim tíma hafi ekki verið gott atvinnusvæði.

Mummi Týr segir að Götusmiðjan hafi alltaf verið í fjárhagsvandræðum og það mæddi mikið á honum.

„Ég hef örugglega birst mörgum eins og það væri eitthvað mikið að mér. Í upphafi var fyrrverandi konan mín með mér í þessu eins og kom fram og svo fór hún út úr þessu. Einhverjum árum síðar skildum við og ég var einn með þetta í fanginu í mörg ár.

Ég var ábyrgur fyrir launum, ég var ábyrgur fyrir því að til væri matur í mötuneytinu, ég varð að fjármagna þetta allt saman, ég svaf ekki, ég reykti, ég var á fundum og ég var í fjáröflunum. Ég var gersamlega að tapa glórunni.

Það voru áhyggjur af næstu mánaðamótum. Ég var sem betur fer með gott fólk með mér og sú sem vann á skrifstofunni og sá um bókhaldið var jarðsambandið mitt. Hún vann með mér í tíu ár. Hún var algjör meistari. Hún var mótvægið við mig.

En ég var rosa góður í að fá til dæmis Lions-félög, Kiwanis-félög og kvenfélög til að hjálpa okkur.

Ég var farinn að ferðast eins og rokkastjarna um allt Ísland að halda fyrirlestra um fíkn fyrir bæjarfélög, trúfélög og pólitíska flokka og ég tók aldrei neinn pening fyrir þetta. Ég sagði bara að ef þau ættu pening gætu þau styrkt Götusmiðjuna og ég var á sömu lélegu laununum og allir hinir.

Fyrstu árin var ég reyndar ekki á neinum launum, nema stundum. Ég er hreykinn að segja frá því að við skulduðum aldrei laun en við skulduðum hitaveitunni í marga mánuði. Við skulduðum þessi gjöldin og hin gjöldin og ég var alltaf að semja um skuldir af því að við vorum alltaf undirfjármögnuð.

Á sama tíma var ég sakaður um að ég væri að stela peningum. Það kom við skátann í mér. Enginn trúði því að ég væri að gera þetta af hugsjón og þá hlytu það að vera peningarnir. Ég var tvisvar sinnum tekinn inn hjá ríkisendurskoðun í rannsókn.“

„Alveg „grundigt“ rannsókn.“

„Það var vegna kjaftasögu um að ég væri að stela peningum. Ég var ekki að stela neinum peningum. Ég labbaði ekki einu sinni með brauð út úr mötuneytinu. Og það kom ekkert í ljós. Mitt persónulega bókhald var líka tekið fyrir. Það var engu að stela. Götusmiðjuna vantaði pening.“

Það breytti miklu fyrir götustrákinn Mumma Tý að vera í þessu starfi í öll þessi ár.

„Það þroskaði mig náttúrlega alveg ofboðslega en það tók líka ofboðslegan toll. Lífsstíllinn minn var ekki heilbrigður. Ég var edrú og ég var ekki að nota vímugjafa en morgunmaturinn var kaffi og sígó.

Ég svaf illa eins og ég sagði. Ég hef alltaf verið með svefnraskanir. Ég var einstæður faðir í nokkur ár á þessum tíma og ég var stundum við það að gefast upp. Ég viðurkenni það.

Ég svaf ekki fyrir áhyggjum af því að það voru að nálgast mánaðamót og ég var skuldum vafinn og búinn að skrifa upp á nokkur lán fyrir Götusmiðjuna af því að ég var í persónulegri ábyrgð til að bjarga fyrir horn.“

Hryllingur

Svo var ballið búið árið 2010. Mummi Týr var meðal annars sakaður um hótanir í garð ungmenna á staðnum.

„Þegar þetta var tekið í burtu þá var það í fyrsta skipti sem ég var kominn á „steady“ laun. Ég var skráður 150% starfsmaður miðað við þjónustusamning af því að ég bjó á staðnum. Ég var alltaf í kallfæri inn á heimilið.

Við skulduðum ennþá en það var búið að vinna út allan halann. Og ég naut þess bara í einn eða tvo mánuði áður en ég var sakaður um að hafa hótað nemendum ofbeldi.

Þú sérð þetta ef þú gúgglar þessi mál. Þetta var bara „bullshit“ að ég væri ofbeldismaður og að þess vegna ætti að rifta þjónustusamningnum. „Come on!“

Á þriðja þúsund krakkar nutu aðstoðar okkar í Götusmiðjunni í gegnum árin. Heldur þú að allir netmiðlar væru ekki fullir af ofbeldissögum ef ég væri ofbeldismaður? Og fyrrverandi kærustur og eiginkonur! „Come on!“

Ég get verið alls konar en ég er ekki ofbeldismaður og hef aldrei verið!

Ég fékk mánuð til að rýma húsnæðið. Þetta voru ríkiseignir. Og það var hvert viðtalið á eftir öðru við barnaverndaryfirvöld um hvað ég hefði átt að hafa sagt og ekki. Ég fékk aldrei að tala við neinn í kerfinu. Ég hef ekki ennþá talað við neinn í kerfinu. Þessu var algjörlega haldið frá mér.

Ég var bara fullur af skömm.

Ég varð þunglyndur eftir að Götusmiðjan var tekin niður í öllum fjölmiðlum. Ég þróaði með mér kvíða, dró mig inn í skel og var í einhverju skrýtnu sambandi við einhverja konu en það fór hratt ofan í skurð.

Þannig að við tók langt tímabil þar sem ég labbaði um göturnar og fór helst ekki Laugaveginn. Þannig að ég dró mig svolítið í hlé í skömminni. Ég tók eftir að fólk kannaðist við andlitið á mér og ég hugsaði oft „ok, byrjar þetta!“.

Mummi segir að árin eftir hafi einkennst af skömm og erfiðleikum við að fóta sig á ný. Hann hafi ítrekað sótt um störf og oft verið boðaður í atvinnuviðtöl, en haft á tilfinningunni að áhuginn snerist stundum frekar um hver hann væri en hæfni hans til starfans. Að hans mati hafi umtalið sem fylgdi honum haft neikvæð áhrif á möguleika hans á vinnumarkaði, jafnvel þegar hann sótti um störf sem hann taldi vera vel innan sinna getu eða jafnvel undir þeim. Hann segist oft hafa fundið strax í viðtalinu að starfið væri ekki raunverulega í boði fyrir sig.

„Þannig að það tóku við nokkur ár sem bara voru hryllingur. Í mörg ár fékk ég ekki vinnu þannig að ég þurfti að skapa mér vinnu.

Ég er listamaður í mér og fór að búa til hluti. Ég var að vinna alls konar hliðarverkefni við kvikmyndagerð. Ég var að skrifa og hjálpaði til við að framleiða mynd um langafa minn, Jónas Kristjánsson, sem stofnaði heilsuhælið í Hveragerði.

Svo hef ég verið að framleiða til dæmis rúnir og íslenska skjaldarmerkið í steypu. Ég hannaði fjórtán galdrarúnir sem ég steypti og þetta seldist alveg rosalega vel.

Svo er skjaldarmerkið svolítið Rolls Royce-inn minn. Það er eitt skjaldarmerki á Bessastöðum og alltaf mynd af því annað slagið í fjölmiðlum.“

Misst tvær íbúðir

Mummi Týr hefur tvisvar sinnum misst íbúðir sem hann hefur átt og fyrra skiptið tengist verðbólguskoti og ofurvöxtum. „Árið 1983 var 80-90% verðbólga á Íslandi og tók ég heila loðnuvertíð sem kokkur í eitt og hálft ár. Ég þénaði rosalega en ég hélt samt ekki í við íbúðina sem ég átti. Ég átti ekkert í henni þegar ég rétti öðrum lyklana. Og öll vertíðin mín fór í þessa íbúð. Lánin hækkuðu og átu upp allt sem ég var búinn að borga í henni og ég held ég hafi sloppið með tíu til fimmtán þúsund kall sem er eins og hundrað þúsund kall í dag.“

Það var þá sem Mummi Týr ákvað að drífa sig í nám og fór í nám í offset-ljósmyndun í Iðnskólanum. „Ég átti alla ævina fram undan og bara „fokk this“.“

Árið 1993 missti hann líka kvikmyndafyrirtækið sem hann átti og rak með félaga sínum.

„Fyrirtækið fór á hausinn með fimmtíu þúsund kalli í mínus. Bankar hættu að fyrirgreiða og þá fóru fyrirtæki á hausinn. Við fengum ekki borgað. Það sem við áttum útistandandi var það sem við skulduðum og það munaði fimmtíu þúsund kalli. Og við fengum enga fyrirgreiðslu í neinum bönkum. Og fyrirtækin sem skulduðu okkur stærstu upphæðirnar fóru á hausinn þannig að við fengum ekki borgað. Þetta var á því tímabili rétt áður en við samþykktum EES-samninginn. Krónan okkar er eins og jójó.“

Svo missti hann íbúð í kjölfar hrunsins og falls Götusmiðjunnar 2010.

„Ég hefði sennilega lifað þetta af ef Götusmiðjan hefði ekki verið tekin af mér tveimur árum eftir hrun en þá hrundi þetta eins og spilaborg. Ég átti íbúð og lánin voru náttúrlega búin að éta upp alla inneignina mína. Ég átti ekki lengur í henni. Vextirnir og verðbólgan átu þetta allt upp þannig að ég var kominn í skuld og lét Íbúðalánasjóð taka hana.“

Og Götusmiðjan var tekin niður í kjölfar hrunsins. „Á þeim tíma ætlaði ríkið að draga saman um hundrað milljónir í kostnaði í barnaverndarmálum þannig að þeir notuðu tækifærið og losuðu sig við Götusmiðjuna og mig á einu bretti.“

Kjaftasögur

Margt hefur verið sagt um Mumma Tý eins og oft er með þekkt fólk. Sumt satt. Sumt ósatt. Sumt helber uppsuni.

Mummi Týr segir að kjaftasögur bíti ekkert á sig í dag. „Ég glotti bara yfir því og ég er alveg öruggur í eigin skinni og hef vaxið upp úr þessu. Ég er stærri og betri manneskja. Það bítur ekkert á mig. Eitt það fyrsta sem ég sagði við núverandi konuna mína þegar við vorum að kynnast var: „Í guðs bænum spurðu mig ef þú heyrir einhverjar sögur um mig.“

Mummi Týr segir að um árabil eftir aðförina að Götusmiðjunni hafi fólk ruglað honum saman við annan mann sem tengdist öðru umdeildu meðferðarmáli á sama tíma.

„Ég hét einu sinni Guðmundur og það eru meira en þrjátíu ár síðan ég henti þessu Guðmundarnafni af því að ég hef aldrei þolað það. Ég heiti raunverulega gagnvart Þjóðskrá Týr Þórarinsson en er alltaf kallaður Mummi. Það þekkir mig enginn öðruvísi. En mér var ruglað saman við annan mann og fólk fór allt í einu að hreyta í mig úti á götu að ég væri kynferðisglæpamaður og væri að misnota skjólstæðinga. Það var mjög erfitt tímabil og enn þann dag í dag er þessi ruglingur í gangi. Pældu í því! Það eru tvö ár síðan ég var á fundi á Selfossi þegar ein konan sagði að það væri leiðinlegt þetta mál. Þetta var fagmanneskja í kerfinu.

Kjaftasagan lifir lengi og ég er orðinn þetta og ég er orðinn hitt. En þetta er hætt að bíta á mig.“

Róm

Þær eru nokkrar konurnar í lífi eilífðartöffarans. Hann hefur fjórum sinnum gengið í hjónaband og á sex börn á aldrinum tuttugu og tveggja ára til fjörutíu og sjö ára og hann á átta barnabörn og tvö barnabarnabörn sem þýðir að töffarinn er langafi.

Mummi segir að fyrsta alvarlega ástarsamband sitt hafi verið við manneskju sem hafi átt margt sameiginlegt með honum. Hann hafi alist upp við erfiðar fjölskylduaðstæður og snemma mótað með sér ákveðna hugmynd um fjölskyldulíf sem síðar hafi reynst óraunhæf. Þrátt fyrir að hafa ekki verið í stakk búinn til að standa undir þeim væntingum hafi hann ítrekað reynt að byggja upp fjölskyldu í samræmi við þá sýn sem hann hafði gert sér.

„Það fór alltaf ofan í skurð en mjúki og hræddi Mummi með stóra hjartað langaði í hlýju heimilisins. Búa til hlýju heimilisins.“

Þórunn Wolfram Pétursdóttir, eiginkona Mumma Týs, er doktor í umhverfisfræðum og gegnir stjórnendastöðu hjá Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna (FAO) í Róm.

„Hún er „uber“ klár sem er vont fyrir mig stundum af því að ég er svo auðveldlega mataður ef ég man ekki alveg fyrri samskipti okkar. Hún vinnur mjög mikið og þá fæ ég að ráða fjarstýringunni einn. Hún ferðast svolítið á ráðstefnur og er á þvælingi. Vinnan tekur hennar orku að stærstum hluta.

Ég er því mikið að æfa mig í því að vera bara með sjálfum mér og ég er orðinn ógeðslega góður í því. Ég fæ dellur - ég rannsaka allt um lesblindu, ég hlusta á fyrirlestra og dett inn í það. Ég er með króníska mótorhjóladellu og er með mótorhjól fyrir utan sem ég rúnta á um borgina og er í einhverju „semí inner peace“ ferðalagi að njóta. Ég tek bara einn dag í einu.

Við búum miðsvæðis og erum fimmtán til tuttugu mínútur að labba upp á Colosseum. Ítalir eru frábærir. Ég hef aldrei orðið fyrir dónaskap. Þeir tala almennt ekki ensku og ég tala ekki ítölsku en einhvern veginn komumst við í gegnum þetta með Google Translate.

Þeir eru yndislegir, Ítalarnir. Þetta er menningarborg og hér eru tónleikar, útihátíðir og kröfugöngur. Það er allt í gangi í Róm. Borgin er þannig að maður klárar aldrei að skoða hana. Hvert sem maður fer er „vá“! Það er alveg sama hvar maður er. Sagan öskrar á mann.

Fyrir utan húsið okkar er tvö þúsund ára gamall borgarveggur og borgarhlið hundrað metra í burtu sem var reist á sama tíma og Jesús er sagður hafa verið á röltinu. Það er sama hvert maður fer; maður sér alls staðar fornminjar. Ef maður fer í þorp og út á land þá sér maður eldgömul musteri. Þetta er svo mikil saga.“

Hjónin búa í um hundrað ára gömlu húsi. Mummi Týr stendur upp, tekur símann með sér og opnar dyrnar fram a gang. Á tölvuskjánum á Íslandi birtast lyftudyr þar sem rimlar eru í aðalhlutverki. „Maður fær svolítið God Father-tilfinningu,“ segir hann.

„Leave the gun, take the cannoli,“ er setning úr kvikmyndinni. Ítalskur stíll.

Hvað hefur Mummi Týr lært af því að búa í Róm?

„Ég finn fyrir smæð minni og hvað ég veit lítið og þótt ég sé að læra á hverjum einasta degi um keisara, eitthvað sem er í gangi eða skolplagnir sem voru til fyrir 2500 árum þá veit maður aldrei allt.

Það sem ég hef lært er að maður er alla ævi að læra. Elsta hús á Íslandi er hundrað og tuttugu ára. Hérna er maður inni í mannkynssögunni. Maður fer svolítið út úr naflanum á sjálfum sér. Þetta snýst ekki um mann sjálfan. Þetta snýst um okkur öll einhvern veginn og lífríkið og við erum öll tengd. Ég get ekkert slitið mig frá náttúrunni því ég er náttúran. Við erum tréð. Ég hljóma eins og geðsjúklingur; ég veit það.“

„Magic“

Hjónin kynntust á Tinder. „Það er lítil rómantík í kringum það hvernig við kynntumst. Vinur minn skráði mig á Tinder; hann sagði að ég yrði að vera á Tinder og gerði eitthvað í símanum mínum. Svo blinguðu einhverjar konur og Þórunn var eina konan sem mér fannst ég verða að tala við.

Ég sendi henni skilaboð og skrifaði að það væri gaman að kynnast henni og þá sendi hún mér skilaboð til baka og spurði hvort mér væri sama ef hún hringdi í mig þar sem hún væri ekki góð í svona pikki. Við töluðum saman í tvo til þrjá tíma. Það var fyrsta samtalið okkar og það var um allt.

Ég sagðist ætla að henda henni í djúpu laugina. Ég sagðist vera gamall fíkill og ég hefði verið kvæntur og sagði að hún ætti að hlaupa núna.

Ég var upphaflega með á bak við eyrað að vilja bara eignast vinkonu til að fara kannski með til útlanda af því að þetta ástarkjaftæði var ekkert að virka fyrir mig; greinilega var þetta eitthvað í bíómyndunum. En svo datt ég á andlitið. Bara alveg „head down“. Strax.

Frá blinginu var eitthvað „magic“ sem gerðist. Ég sendi engum öðrum skilaboð sem ég „matsaði“ við af því að, „come on“, þetta er pínu hallærislegt en ég nennti ekki að standa á bar og vera gáfulegur.“

Hvað réð því að þau Þórunn smullu svona saman?

„Ég held við höfum bæði verið á þeim stað í lífinu. Við lögðum bara niður allar varnir. Þetta varð einhvern veginn „magic“. Heiðarlegt samtal. Falleg samtöl. Virðing.

Og við byrjuðum bara á fyrsta degi í samskiptum. Hver ert þú? Hver er ég? Ég vissi náttúrlega ekki hver hún var nema hún segði mér það og öfugt.“

Jú, þau smullu strax saman og gengu í hjónaband á Austurvelli tæpu ári síðar. Styttan af Jóni Sigurðssyni gnæfði yfir þeim þar sem þau stóðu við stallinn þegar Jörmundur Reykjavíkurgoði gaf þau saman að heiðnum sið 21. desember - á vetrarsólstöðum. „Þetta var bara „low profile“ af því að við höfðum bæði verið gift áður. Þetta var mjög falleg athöfn og rok og rigning. Svo fórum við út að borða.“

Mummi Týr segir að sambandið við Þórunni sé eina sambandið sem hefur virkað.

„Við eigum ofboðslega fallegt og stórt samband í dag, ég og konan mín. Og ég er heppnastur að loksins upplifi ég eins og ég sé kominn heim.“

Hvað er ástin?

„Ástin er bara „magic“. Þetta varð bara átakalaust þegar ég kynntist Þórunni. „Beautiful.“ Og núna sjö og hálfu ári síðar fæ ég enn fiðring í magann þegar hún kemur heim úr vinnunni. Við erum bestu vinir og við höfum aldrei rifist. Við höfum verið ósátt en bara talað um það. Þannig að það má segja að ég hafi loksins orðið ástfanginn alla leið þegar eg var sextugur. Kannski var það líka að ég hafði þroskann til að leyfa öðrum að elska mig.“

Er Mummi Týr, sem hefur fundið hina sönnu ást, rómantískur?

„Ég er rómantískur á mjög kómískan máta. Mér hættir til að snúa hlutunum og daglegu amstri svolítið upp í hlátur. Mér getur ekki verið dauðans alvara.

Ég kannski sem ljóð en ég næ ekki að halda andlitinu þegar ég fer með leirburðinn. Það er svo lélegt ljóðið og ég byrja að hlæja. Við erum ennþá klesst saman í sófanum fyrir framan sjónvarpið. Þannig að rómantík fyrir mér er alltaf. Þegar hún kemur heim úr vinnunni, þegar við löbbum út í búð, þegar við förum í göngutúr og þegar ég horfi á hana einhvers staðar og hugsa „vá hvað þetta er flott kona“. Mér finnst það vera rómantískt.“

Svo margt í ásatrúnni

Mummi Týr talar um ásatrúarfélagið og ásatrúna - hann sem gekk í hjónaband á vetrarsólstöðum.

„Ég er í ásatrúarfélagi sem heitir Reykjavíkurgoðorð og er búinn að vera í því frá stofnun. Ég var einu sinni í Ásatrúarfélaginu og svo þegar leiðindin byrjuðu með Jörmund þá fylgdi ég honum. Mér fannst illa að honum vegið. Ég stóð með Jörmundi og hann stofnaði Reykjavíkurgoðorð og ég er sem sagt í því félagi og við hittumst tvisvar til þrisvar á ári.“

Hann segist vera yfirlýstur ástatrúarmaður.

„Það er svo margt í ásatrúnni. Guðirnir voru mannlegir og breyskir. Það er mjög erfitt að bera sig saman við hinn guðinn, pabba hans Jesú, því hann er fullkominn. Þetta eru munnmælasögur sem fólk bjó til í kringum eitthvað æðra en ásatrúin er svo „beautiful“. Það voru svo mikil mannréttindi, kvenréttindi og virðing sem fylgdu henni. Og mér finnst svo fallegt að viðhalda þessum gamla heiðna sið. Að hann deyi bara ekki út og það séu svona sérvitringar eins og ég og fleiri sem eru að grúska í þessu og viðhalda þessu af því að það á að varðveita þetta eins og allt annað.“

Það er sterk náttúrutenging í ásatrúnni.

„Þetta er taoismi síns tíma. Virðing fyrir náttúrunni og virðing fyrir lífi. Þó að víkingaöldin hafi verið eins og hún var þá var kjarninn í ásatrúnni alltaf virðing.

Það er alltaf þessi virðing fyrir náttúrunni. Lífríkinu.

Þetta er bara eins og hjá gömlu indíánunum. Þeir báðu anda dýranna um að taka dýrið sem þeir drápu til að borða. Það var alltaf ritúal með það.“

Ber meiri virðingu fyrir heilsunni

Heilsan hefur ekki alltaf verið eins og hún á að vera og Mummi Týr talar svolítið um heilsuna eða heilsuleysi nánar tiltekið.

„Ég fékk hjartaáfall á fimmtugsafmælinu mínu á Hótel Borg og var fluttur með sjúkrabíl úr partíinu. Þetta er svolítið myndrænt. Gerði þetta með stæl.

Þetta er eins og þegar mamma mín dó. Hún gerði það líka með stæl en hún dó af slysförum og það var í öllum fjölmiðlum. Þannig að við gerum allt með stæl í þessari fjölskyldu.

Þarna var ég settur í akút hjartaþræðingu en æð var að lokast og ég hneig niður.

Svo fimm árum síðar fann ég að það var eitthvað ekki eins og það átti að vera og ég fór aftur inn á hjartadeild í þræðingu en hjartað í mér er alveg heilt. Það er ekkert að hjartanu sjálfu. Ég held ég sé svolítið að súpa seyðið af fimmtíu ára reykingum, kaffidrykkju og vondu líferni. Þess vegna er ég til dæmis vegan í dag. Ég borða ekki kjöt eða dýraafurðir og ekki búinn að gera það í sjö ár. Ég breytti um lífsstíl en ég er ennþá með veipið. Ég er svo mikill nikótínisti.“

Árið 2021 fann Mummi Týr að eitthvað var ekki eins og það átti að vera og eftir að vera settur í hjartaskoðun var hann skorinn upp nokkrum dögum síðar. „Ég fór í hjáveituaðgerð og það er pínu „riskí“ aðgerð. Það voru teknar æðar úr löppinni á mér, svokallaðir græðlingar, og settar við hjartað. Það þurfti að lappa upp á fjórar kransæðar.

Núna er ég nýkominn af spítala. Ég fékk slæma sýkingu sem endaði í akút tímabundinni nýrnabilun. Það gekk sem betur fer til baka en ég þurfti að vera í tvær vikur rúmliggjandi á spítala með penisilín í æð. Konan dröslaði mér upp á spítala en ég var búinn að vera harka af mér í marga daga. Nýrun voru að drepast en þau björguðu þeim. Ég hefði drepist inni á stofugólfi ef konan mín hefði ekki sagt um morguninn þegar hún var að fara í vinnuna að þetta væri ekki að virka.“

Mummi Týr segir að eftir þessi veikindi í gegnum árin beri hann nú meiri virðingu fyrir heilsunni.

„Þakklæti er góð tilfinning. Ég er svoddan forréttindapési. Ég er sextíu og sjö ára miðsvæðis í Róm með mótorhjól fyrir utan og á konu sem elskar mig og vinnuna sína og er í flottri stöðu.

Við búum í flottri íbúð og fylgja sjötíu fermetra svalir. Ég veit ekki hvað ég verð gamall og ég þarf ekkert að vita það. En ég er þakklátur fyrir allt sem ég á og tengsl við fólk.

Já, mér finnst ég vera forréttindapési að geta þetta.

En að sama skapi brennur hjartað mitt fyrir heimsmálunum og Palesínu og öllu því ógeði sem er í gangi og ég verð stundum að kúpla mig frá fréttum af því að ég tek það nærri mér. Að mannskepnan skuli vera svona galin tegund. „Self destructing“ fyrir allan peninginn.“

Við skiptum öll máli

Eilífðartöffarinn er orðinn sextíu og sjö ára gamall. Löggiltur.

„Þetta varð dálítið skrýtinn vendipunktur að verða sextíu og sjö ára fyrir karkater eins og mig sem hef alltaf verið í einhverri útgerð og að græja og gera. Það varð svolítið upphafið að mínum starfslokum þegar ég veiktist og fór í hjáveituaðgerðina. En þegar manni líður alltaf eins og tuttugu og fimm ára þá er þetta svolítið óraunverulegt. Ég veit að fólk á mínum aldri veit ekki almennilega hvernig það á að lenda - að vera komið í eldri borgara deildina. Sumir verða skíthræddir og aðrir kaupa sér sportbíla og reyna að hanga á einhverju.

Ég er voða þakklátur fyrir að fá að eldast og er hreykinn af mörgu leyti af mínu æviskeiði. Ég get litið um öxl og séð stóran hluta ævi minnar sem ég gerði góða hluti og stóran hluta sem ég var í tómu tjóni sem ungur maður.“

Mummi Týr hugsar enn um þá sem minna mega sín. Hann á til dæmis tvo vini úti á svölum.

„Það er fötluð dúfa sem kemur alltaf um leið og ég kem út og ég gef henni alltaf eitthvað í gogginn. Það vantar annan fótinn á hana. Og hún er búin að vera með mér hérna í eitt og hálft ár. Hún heitir Magga. Og svo er ungmávur sem kemur alltaf og heilsar upp á mig og ég gef honum líka og hann er voða gæfur.“

Mummi Týr sem strákur kom krökkum til aðstoðar sem lagðir voru í einelti og sem síðar aðstoðaði götubörn hjálpar nú einfættri dúfu í borginni fornu.

„Ég má bara ekkert aumt sjá. Ég má það ekki. Ég stend alltaf með lítilmagnanum. Það hefur alltaf verið minn karakter frá því ég var að vernda bræður mína þegar einhver var að „búllía“ þá.

Styrkur er mýktin. Styrkurinn er í mýktinni. Hann er ekki í hnefanum eða vöðvunum heldur hjartalagi í fólki.

Mér finnst gaman að sjá þetta í börnunum mínum - að þau finni til samkenndar með fólki sem hallar á. Ég er mjög heitur í transbaráttunni og samkynhneigðu baráttunni og kvenréttindum. Ég er örugglega meiri femínísti en konan mín. Ég bara þoli það ekki að styrkurinn eða valdið sé að níðast á þeim sem verða undir. Alveg eins og í grunnskóla - þegar einhver var lagður í einelti var ég mættur og dró viðkomandi í burtu og tengdist honum. Ég tek alltaf stand með lítilmagnanum.“

Jú, Mummi Týr eilífðartöffari nálgast sjötugt. Hann hefur siglt á úfnum sjó í gegnum lífið, misst heimili og fyrirtæki, verið borinn sökum þar sem ekki hafa allir verið sáttir við hann og glímt við veikindi. Í dag matar hann einfættu dúfuna Möggu á svölum í miðbæ Rómar.

Hvað hefur hann lært af þessu lífi?

„Ég bý að hafsjó af reynslu. Ég hef oft spurt mig hvort ég sjái eftir einhverju. Nei. Allt sem ég gerði var „survival“. Þetta snerist um lítinn strák sem upplifði það að hann væri ekki elskaður og virtur en hann þurfti að lifa af. Og til þess að lifa gerði ég alls konar hluti eins og að fara á sjó og bjarga mér en ekki þannig að ég rændi peningum af fólki til að lifa af; ég var aldrei þar.

Það sem lífið hefur kennt mér er að þetta er ofboðslega verðmætur skóli og það er ekkert sem kemur mér lengur á óvart í mannheimum. Þetta voru mjög dýr skólagjöld en ég bý að þessari reynslu. Ég bý að þessum samskiptum við annað fólk.

Ég er einn af þeim heppnu sem náðu að eignast líf út úr svona bakgrunni og það eru ekkert margir sem lifa þetta af. Mínir líkar deyja yfirleitt ungir. Það er bara þannig. Konur og karlmenn. Við eigum heimsmet í sjálfsvígum karla. Ungra karla. Mig svíður í hjartað að heyra það.

Hvar er öryggisnetið okkar? Er til svona mikið af einstæðingum að þeir einangrast alveg inn í sársauka sinn og kveðja þetta líf? Mér finnst þetta vera voða sárt. Ég get ekkert bandað þessu frá mér og sagt að þetta sé bara lífið. Mig langar að gera eitthvað við þetta. Mig langar að hafa rödd í þessu öllu saman.

Við skiptum öll máli. Við erum öll verðmæt. Og fyrir mér eru dýrin líka verðmæt. Náttúran er verðmæt. Allt þetta er verðmætt og ekkert af þessu er sjálfsagt.

Þannig að ég er búinn að hafa ofsalega mikið fyrir lífinu sem ég á í dag. Ég er mjög þakklátur fyrir það en það gerir mig ekkert að betri eða verri manni en ég er sáttari í eigin skinni.

Ég vil öllum vel. Ég er ekki til í að tala illa um fólk. Ég á erfitt með fólk sem talar illa um aðra við mig því ég veit að fólk sem talar illa um aðra við mig talar illa um mig við aðra. Ég tek ekki þátt í því og nærist ekki í svoleiðis félagsskap.

Ég á erfitt með „small talk“ - ég þoli tveggja til þriggja mínútna tal um Tenerife og gluggatjöld en ég vil eiga innihaldsríkt samtal við fólk, ekki til að hnýsast í líf þess heldur af því að við lærum af hvert öðru.

Konan mín kenndi mér að konur eru ekki fávitar; þá sérðu hvað ég var orðinn bitur. Mér fannst konur bara vera rugl og vesen. Það voru ekkert konurnar sem voru vesen, ég bara fúnkeraði ekki almennilega með þeim.“

Hjónin áttu hús í Grímsnesi en seldu það nýlega og hafa keypt hús í Hveragerði. Þórunn gerir ráð fyrir að ráðningarsamningur hennar verði endurnýjaður.

„Við ætlum að vera á Íslandi þegar Þórunn er í sumarfríi og um jólin. Ef mér fer að leiðast get ég skroppið heim og þá er rúmið á sínum stað.“

Einfætta dúfan Magga mun þá kurra einmana og svöng í borginni eilífu.

Mummi Týr myndi þó koma aftur.

Það er nefnilega sagt að allir vegir liggi til Rómar.