Fara í efni
Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir
„Fer svo heim að taka upp podcast þar sem hann titlar sig Ritstjórann“
Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir
Skoðun

Nakin og blaut í Reyn­is­fjöru

Fólk

Vigtuð viku­lega og sett á mat­ar­plan aðeins tíu ára gömul

Heimur

Macaulay Culkin snýr aftur sem Kevin McCallister

Innlent

Lög­reglan lýsir eftir Nikulási Snorra­syni

Heimur

„Guðfaðir gervi­greindar“ varar við yfir­vof­andi stór­slysi

Heimur

Faðir skaut eig­in­konu sína og þrjú ung börn til bana

Pólitík

„Af tvennu illu er skárra að böð­ull­inn sé ekki í felu­litum frjáls­lyndis“

Heimur

Banda­rísk stjórn­völd birta þrjú ný mynd­skeið af óþekktum fljúg­andi fyr­ir­bærum

Heimur

Kærasti Heidi Gardner lát­inn, 43 ára að aldri

Innlent

Ók á 126 km hraða þar sem hámarkið er 80

Jarðarber er ekki bara jarðarber

Smám saman höfum við áttað okkur á því að við getum ræktað hér heima, á jaðri hins byggi­lega heims, eins og var svo oft sagt fyrir 30 árum, miklu meira en áður var haldið. Gróð­ur­hús hafa sprottið upp í görðum, frum­kvöðlar í ylrækt hafa prófað sig áfram og mörkin eru nán­ast ein­göngu þau sem ímynd­un­ar­aflið setur okkur.

Í dag eru það nokkrir garð­yrkju­bændur sem sjá okkur fyrir jarð­ar­berjum, þótt kostn­að­ur­inn sé hærri en í þræla­vinnu­búðum á Suður-Spáni, og til eru íslensk kirsu­ber, hind­ber og margt fleira. Flest erum við sólgin í jarð­ar­ber og úrvalið og saga teg­und­anna hér á landi er einkar fjöl­breytt.

Villt jarð­ar­ber vaxa hér heima á ein­stak­lega skjól­góðum stöðum og í grónu landi (og ná full­þroska – fugl­anir eru þó ansi fljótir að átta sig á því!) en fáar teg­undir eru rækt­aðar í gróð­ur­húsum lands­ins. Það er brota­brot af því sem finnst í heim­inum.

Róm­verjar kunnu að meta villt jarð­ar­ber en ræktun byrj­aði ekki fyrr en á 14. öld og þá um leið byrj­uðu kyn­bætur. Á 15. öld var þegar farið að tala um garða­jarð­ar­ber sem urðu mjög algeng á 16. öld, þá aðal­lega í Bret­landi. Jarð­ar­berin uxu einnig i Norður- og Suður-Ameríku og það var ekki fyrr en afleggjarar þaðan komu til Evrópu í byrjun 18. aldar að jarð­ar­berja­rækt varð almenn.

Plöntur frá Canada og Chile gáfu afbrigði sem varð strax afar vin­sælt og var ræktað með mjög góðum árangri í Plougastel á Bretagne-skag­anum í Frakk­landi. Þetta var um miðja 18. öld og eftir það hafa kyn­bætur átt sér stað alls staðar; til að byrja með voru hér­uðin sem höfðu temprað lofts­lag fyrir val­inu (England, Belgía) því vatns­bú­skapur er mik­il­vægur við rækt­un­ina – en fljót­lega þró­uð­ust afbrigði sem hent­uðu í alls kyns lofts­lagi. Sömu­leiðis voru afbrigði þróuð mark­visst með ilm- og bragð­gæði í huga þannig að jarð­ar­berin sem við fáum í dag eru í raun langt frá þeim fyrstu jarð­ar­berjum sem voru á borðum manna á 17. eða 18. öld.

Jarð­ar­ber er ekki ávöxtur heldur eru fræin sem eru á því ávext­irnir, kjötið sem við sækj­umst eftir heldur eig­in­lega utan um fræin sem hafa svo áhrif á það hvort jarð­ar­berin verða ilm- eða safa­rík. Sumar teg­undir bera ein­ungis kven- eða karl­fræ. Og teg­und­irnar eru fjöl­margar.

Jarð­ar­berin sem komu til Evrópu frá Chile voru hvít og enn eru hvít jarð­ar­ber ræktuð – einnig finn­ast græn jarð­ar­ber sem eru mest notuð af veit­inga­húsum, þau hafa keim og ilm af venju­legum jarð­ar­berjum en mun meiri sýru. Þær teg­undir sem eru hvað vin­sælastar í dag hafa verið þró­aðar í Frakk­landi um og eftir 1960, eins og Garigu­ette-teg­undin, ein­stak­lega bragð­góð, eða Mara des Bois sem lík­ist í öllu villtum jarð­ar­berjum nema mun stærri. Þessar teg­undir eru því miður of við­kvæmar til að flytja á milli landa.

Þær teg­undir jarð­ar­berja sem eru hvað vin­sælastar í dag hafa verið þró­aðar í Frakk­landi um og eftir 1960.

Evr­ópu­löndin fram­leiða í dag 1,5 millj­ónir tonna af jarð­ar­berjum og þar er Spánn fremstur í röð og Banda­ríkin fylgja fast á eftir með 1 milljón tonna og þar er Kali­fornía efst á lista. Fram­leiðslan er að miklu leyti iðn­vædd sem þýðir að mikið af til­búnum áburði og varn­ar­efnum (ill­gres­i­seyði, skor­dýra­eitri o.fl.) eru notuð og í allt of mörgum til­fellum er ekki farið eftir félags­lega sið­ferð­is­legum reglum. Verðið þarf að vera sem lægst – en eins og sagt er oftar og oftar: „ódýr matur er dýr blekk­ing“ …

Auðvelt er að rækta jarð­ar­ber heima í garð­inum, enda gera margir það, og best að byrja að rækta í vermi­kassa eða undir plasti – þá verður upp­skeran snemma.

Kjósa
0
Hvernig finnst þér þessi grein? Skráðu þig inn til að kjósa.

Veistu meira?

Athugasemdir

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.
Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Mannlíf áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.

Mest lesið í vikunni

Heimur

Hin sænska Karin hvarf áður en hún átti að sækja börnin sín

Sendi dularfull smáskilaboð viku fyrir hvarfið
Heimur

Þrír féllu þegar dróni réðst á bíl við mat­ar­út­hlutun á Gaza

Fólk

Fjórum árum eftir að heil­inn hót­aði upp­sögn á Karl Ágúst tvö verk á sviði

Heimur

Lögregla fjar­lægði mót­mæl­anda eftir að hafa rugl­ast á áletrun á bol hans

Fólk

Af hverju getur lyktin af mak­anum verið svona ómót­stæði­leg?

Mannlífið

Myndir

Novasvellið rís á Ing­ólfs­torgi

Jólin nálgast óðfluga

Opn­un­ar­veisla Bryggju­húss­ins að hefj­ast

Mæður sem taka sjálfur eiga dætur sem vilja frekar fegr­un­ar­að­gerðir

Hvers vegna eru börn oft að segja þessa setn­ingu?

Bæj­ar­há­tíðin Í tún­inu heima stendur með miklum blóma í Mos­fellsbæ

Bangsa­fé­lagið heldur upp á afmæli með stór­há­tíð og nýrri keppni