Í febrúar 2023 rifjaði Mannlíf upp eitt dularfyllsta flugslys Íslandssögunnar, Glitfaxaslysið árið 1951, þar sem 20 manns lét lífið en flugvélin fannst aldrei. Um var að ræða svokallaðan Baksýnisspegil þar sem gömul fréttamál voru rifjuð upp. Ekki óraði blaðamanni Mannlífs fyrir því sem gerðist í kjölfar Baksýninsspegilsins en glænýjar upplýsingar tóku að berast Mannlífi varðandi hið dularfulla flugslys.
Hér fyrir neðan má sjá fréttaskýringu um slysið og hinar nýju upplýsingar sem litu dagsins ljós í kjölfar Baksýnisspegilsins en hún birtist í tölublaði Mannlífs árið 2023 en seinni hluti fréttaskýringarinnar birtist á morgun. Fréttaskýringarnar birtast óbreyttar frá 2023.
Hið dularfulla flugslys
Kafari sem Mannlíf ræddi við fann flak Glitfaxa fyrir þó nokkrum árum. Vill hann alls ekki að það verði sótt af botni Faxaflóa enda um vota gröf að ræða. Um er að ræða upplýsingar sem aldrei hafa áður litið dagsins ljós.
Þann 31. janúar 1951 lagði Glitfaxi, Dakota-vél Flugfélags Íslands, af stað í áætlunarflug frá Vestmannaeyjum til Reykjavíkur. Um borð var þriggja manna áhöfn og sautján farþegar. Veðrið var vafasamt og hríðarbylur. Ekki hafði verið flogið til eða frá Eyjum í þrjá daga vegna veðurs. Opinberlega segir að rétt fyrir klukkan fimm hafi Glitfaxi verið staddur yfir stefnuvita Reykjavíkurflugvallar á Álftanesi. Flugstjóranum, Ólafi Jóhannssyni, hafi verið gefin heimild til að lækka flugið og stefna í átt að flugbrautinni í sjónflugi. Þá hafi flugstjórinn flogið vélinni niður en þá hafi flugbrautin hvergi verið sjáanleg. Því hafi Ólafur stýrt vélinni aftur upp að ráði flugturnsins og flogið út á Faxaflóa. Hafi honum þá verið tilkynnt af flugturninum að nú væri veðrið orðið skárra og honum ráðlagt að reyna annað aðflug. Því hafi Ólafur lækkað flugið og sett flugvélina í stefnu, en skyndilega rofnaði allt samband við vélina. Glitfaxi hvarf í sæinn.
Um er að ræða eitt dularfyllsta flugslys Íslandssögunnar en flak flugvélarinnar hefur aldrei fundist. Að minnsta kosti ekki opinberlega.
Minntist afa síns
Sigfús Guttormsson, frá Krossi í Fellasveit fyrir austan, var einn 17 farþega sem fórust í flugslysinu árið 1951. Sonarsonur hans og alnafni skrifaði færslu á Facebook til að minnast afa síns, en í færslunni segir hann frá ástæðunni fyrir ferðalagi afa síns til Vestmannaeyja.
„Í janúar 1951 fór afi á Krossi, Sigfús Guttormsson, til Vestmannaeyja. Hann hafði kennt sér meins og fór að hitta Einar bróður sinn sem var lengi læknir í Eyjum til að ráðfæra sig við hann. Reyndar bjó Guðlaugur bróðir þeirra líka í Vestmannaeyjum.
Miðvikudaginn 31. janúar vildi afi fara með flugi frá Eyjum til Reykjavíkur. Hann vildi fara að koma sér áleiðis heim þar sem amma, Sólrún Eiríksdóttir, var ein heima á Krossi með sjö af börnum þeirra. Oddur, Guðný Sólveig, Guttormur, Sveinn Eiríkur, Baldur, Jón og Oddbjörg voru heima. Páll elsti sonurinn var þennan vetur í skóla á Eiðum. Þórey ólst upp á Reyðarfirði. Níu börn afa og ömmu komust til fullorðinsára.
Veður var ekki sem best og það mokaði niður snjó í logni í Vestmannaeyjum. Að afi skyldi endilega vilja fara með flugi þennan dag í þessu veðri lagðist illa í Margréti konu Einars, bróður afa. Hún reyndi hvað hún gat að telja afa hughvarf og bað hann að um að fresta för sinni til morguns. Afi hélt sínu striki með þá ætlun sína að komast sem fyrst heim til fjölskyldu sinnar sem beið hans.
Seinni partinn tók flugvélin Glitfaxi á loft frá flugvellinum í Vestmannaeyjum. Áfangastaður var Reykjavíkurflugvöllur. Flugvélin kom til aðflugs en varð frá að hverfa vegna þess að dimmt él gekk yfir borgina. Flugmennirnir fengu skilaboð frá flugturni um að fljúga hring og bíða þess að birti til. Í þessu flugi lenti Glitfaxi í hafinu og fórst. Önnur flugvél fór, á svipuðum tíma þetta síðdegi, sömu flugleið frá Eyjum og til Reykjavíkur. Hún lenti heilu og höldnu í Reykjavík.
Margar spurningar og kenningar vöknuðu í kjölfarið á slysinu og hafa lifað með fjölskyldum allra þeirra sem fórust. Svör hafa ekki legið á lausu. Mörgum sem tengjast harmleiknum hefur fundist að hægt væri að varpa ljósi á eitt og annað. Opinberlega er staðsetning flaks Glitfaxa óþekkt. Með Glitfaxa fórust 20 manns.
Frásögnin hér að ofan kemur til mín frá pabba, systkinum hans, tveimur börnum Einars læknis og fleirum. Þetta er okkar saga. Fjölskyldur allra hinna sem fórust eiga sér sínar sögur.
Í dag eru 72 ár liðin frá því að afi fórst. Í kvöld logar á kerti á ferðakofforti afa hér í stofunni.
Hvíl í friði!“
Vitni stígur fram
Nikulás Sveinsson var staddur í flugturni Keflavíkurflugvallar er Dakota-flugvélin Glitfaxi fórst 31. janúar árið 1951. Hann man orðrétt hvað fór fram milli flugumferðarstjórnar og flugstjóra vélarinnar.
„Ég er búinn að lúra á þessu alla tíð frá því að þetta skeði, þetta hefur legið á mér eins og mara“ sagði Nikulás Sveinsson, 94 ára í samtali við Mannlíf en hann vann við raföryggismál á Keflavíkurflugvelli. „Ég hef ekki viljað hafa hátt um þetta vegna aðstandenda og ég var bundinn þagnareið á þessum vinnustað mínum,“ sagði Nikulás en hann var staddur í flugturninum í Keflavík en hann var að endurnýja raflagnir í turninum þennan örlagaríka dag árið 1951.
„Ég man orðaskipti aðflugsstjórnar, flugumferðarstjóra og flugmanns vélarinnar alveg orðrétt. Þetta situr svo í mér, þetta er búið að pirra mig alla mína tíð,“ sagði Nikulás og bætti við að hann hefði lengi spáð í að segja frá þessu en ekki viljað það því þá myndu kannski einhverjir vilja „pumpa upp úr“ honum frekari upplýsingar sem hann hefði ekki.
Orðaskiptin
„Það var þannig að það var vél að koma frá Bandaríkjunum, Dakota-vél en hún kom inn á radar eða það sem kallað var GCA sem stendur fyrir Ground Control Approach. Þegar hún var lent segir ungur maður í radartækinu frá aðflugsstjórninni í Reykjavík: „Heyrðu, ég sé hérna flugvél suð-austan við völlinn, er hún ekki næst að koma inn á radarnum, því það er alveg ólendandi í Reykjavík?“.“
Flugvélin sem hafði komið stuttu áður frá Bandaríkjunum hafði þá fengið aðstoð við að lenda í gegnum leiðbeiningar frá radarnum á Keflavíkurflugvelli og ungi maðurinn frá aðflugsstjórninni á Reykjavíkurflugvelli var að spyrja flugumferðarstjórann á Keflavíkurflugvelli hvort hann gæti ekki leiðbeint Glitfaxa við að lenda á Keflavíkurflugvelli.
Samskiptin héldu áfram.
„Þá segir flugumferðarstjórinn í Keflavík, sem var Bandaríkjamaður, „Stand by“, sem þýðir bíddu. Hann kallar í flugmanninn og segir honum að radarinn sé tilbúinn til að aðstoða hann við að koma inn í Keflavík því það sé ólendandi í Reykjavík og spyr hvort hann vilji ekki vera næstur í röðinni að lenda með hjálp radarsins. Eftir sirka 10-15 sekúndur kom svar: „Ætla að lenda í Reykjavík“.
Þá segir strákurinn í GCA-tækinu „Hann getur alls ekki lent í Reykjavík, viltu ekki spyrja hann aftur hvort hann vilji ómögulega nota sér aðflugið. „Stand by“ segir flugumferðarstjórinn þá. Hann kallar aftur í flugvélina og segir honum það að það sé ómögulegt að lenda í Reykjavík og spyr hvort hann vilji ekki nota sér það að koma inn með aðstoð aðflugsins í Keflavík.“ Nikulás segir að þá hafi liðið um hálf mínúta en svo hafi svarið komið frá flugmanninum: „Ætla að lenda í Reykjavík.“
Sagði Nikulás að ungi maðurinn í GCA-tækinu, sem hafi verið afar góður í sínu fagi hafi þá sagt: „Jesus Christ“. Nikulás sagði að strákurinn hefði beðið þann bandaríska að bjóða flugmanni Glitfaxa í þriðja skiptið að lenda frekar á Keflavíkurflugvelli. „Stand by“ segir flugumferðarstjórinn og kallar enn einu sinni í flugvélina og svarið kemur bara frekar fljótt; „Ætla að lenda í Reykjavík“. Strákurinn í GCA-tækinu varð alveg miður sín, hann var gráti nær. Hann var bara skjálfraddaður. Hann ætlaði ekki að trúa sínum eigin eyrum.“
Samband við vélina rofnar
Nikulás sagði í samtali við Mannlíf að þegar þarna var komið sögu hafi hann og vinnufélagi hans vitað hvað ætti eftir að gerast. „Við vorum búnir að sjá fyrir hvað myndi ske ef þetta myndi ganga svona og við þurftum að vinna úti við þannig að við fórum úr turninum. Við vorum að gera við ljós eða eitthvað í svona hálftíma, þrjú kortér. Þá fórum við aftur inn í flugstöð sem þá var inni á hótelinu, þá var það nýtt. Nema hvað, þar æða menn um gólf og hárreyta sig nánast. Það var bara uppi fótur og fit því að sambandið við vélina hafði slitnað.“ Útskýrði Nikulás að margir þeirra sem þutu um gólfið hefðu verið íslenskir flugmenn sem ekki höfðu fengið önnur störf hjá flugfélaginu, önnur en þau að keyra strætisvagna fyrir flugfélagið.
Aðspurður um það sem áður hefur komið fram, að flugstjóra Glitfaxa hafi verið ráðlagt að taka hring út á Faxaflóa og reyna í annað skiptið að lenda í Reykjavík, segir Nikulás það vel geta staðist, en það hafi þá gerst eftir að flugstjórinn hafi neitað að lenda á Keflavíkurflugvelli.
Grafarhelgin
Eftir þrjú ár rennur grafarhelgin út yfir flaki Dakota-flugvélarinnar Glitfaxa sem fórst árið 1951 en allir um borð, 20 manns, létu lífið. Flugvélin fannst aldrei en talið er að flakið liggi undir Flekkuvík á Vatnsleysuströnd þótt nákvæm staðsetning sé á huldu.
Frá því að Glitfaxi hvarf í sjóinn fyrir 72 árum hafa ættingjar og vinir þeirra sem fórust vonast til þess að flakið fyndist svo hægt væri að jarða líkamsleifar þeirra sem létust í slysinu þegar grafarhelginni verður aflétt árið 2026.
Barnabarn eins þeirra er létust í slysinu sagði í samtali við Mannlíf að fjölskyldunni hafi alltaf þótt það frekar undarlegt að flugvélin hafi aldrei fundist, sérstaklega eftir að tækninni fleytti fram við leit á hafsvæðum. „Ef hægt væri að staðsetja flakið nákvæmlega gætum við að minnsta kosti sett blómakransa í sjóinn þar sem það væri.“ Ástæðan fyrir því að flugvélin hafi ekki enn fundist er þó einföld. Það hefur ekki verið leitað að henni síðan 1951.
Mannlíf hafði samband starfsmann Rannsóknarnefndar samgönguslysa og spurði hann út í leit að flaki Glitfaxa. Tjáði hann blaðamanni að það hafi ekki verið neinar flugslysarannsóknar á þeim tíma sem slysið varð og í raun hafi Rannsóknarnefnd flugslysa ekki verið stofnuð fyrr en árið 1996. „Það voru einstaka rannsóknir framkvæmdar af flugmálastjórn fyrir þann tíma og ég get í raun ekkert sagt þér um þær rannsóknir. Það eina sem ég get sagt þér er að það er ekkert í gangi hjá okkur og hefur ekki verið í sambandi við gömul slys.“
Eins og áður hefur komið fram verður grafarhelginni yfir flakinu aflétt eftir aðeins þrjú ár, árið 2026, en flakið mun þó að öllum líkindum liggja á botni sjávar um ókomna tíð, því hið opinbera hyggst ekki leita að því.
Kafaði að flakinu
Mannlíf fékk ábendingu um kafara sem sagður var hafa kafað niður að flaki Glitfaxa fyrir allmörgum árum. Mannlíf ræddi við umræddan kafara en hann vildi ekki koma fram undir nafni. „Þannig er mál með vexti að faðir stjúpmömmu minnar og bróðir hans voru meðal farþega. Og ég fór á staðinn gagngert til að vera 100 prósent viss um að þetta væri staðurinn. Og ég get staðfest það að á ákveðnum stað hér í Faxaflóanum er þessi flugvél. En þetta er auðvitað helgur grafreitur.“
Er blaðamaður Mannlífs benti honum á að grafarhelgin rynni út eftir þrjú ár, svaraði hann: „Þá verður það vonandi framlengt, því það á ekki að hreyfa við svona votum gröfum, aldrei.“
Hvað varðar aðra ættingja þeirra er létust í slysinu sem mögulega myndu vilja fá að grafa líkamsleifarnar í jörðu, hafði kafarinn þetta að segja: „Þetta er vot gröf og helgur grafreitur og það er ekkert á svæðinu. Það er málið. Og ég ætla bara að vona að hún stjúpmóðir mín, sem er enn þá á lífi og verður föðurlaus ung að árum, þurfi ekki að upplifa það að einhverjir kjánar séu að hræra í þessu. Það á bara að virða vota gröf, þetta er ekki flókið mál.“
Athugasemdir