Dómsmálaráðuneytið hefur gefið út nýja reglugerð sem kveður á um að hagsmunir barnsins skuli ávallt hafðir að leiðarljósi við úrlausn umsókna um alþjóðlega vernd. Reglugerðin, sem nýverið var undirrituð, markar tímamót þar sem þetta er í fyrsta sinn sem heildstæðar reglur eru settar um sérstakt hagsmunamat barna í flóttamannakerfinu hér á landi.
Reglugerðin byggir á ákvæðum útlendingalaga sem tóku gildi í mars árið 2023. Þar var lagaskylda lögð á ráðherra að útfæra slíkt mat, en hún hefur nú verið virkjuð í fyrsta skipti.
Fyrir gildistöku nýju reglugerðarinnar og lagabreytinganna árið 2023 voru íslensk lög og framkvæmd stjórnvalda talsvert óskýrari. Þótt meginreglan um að „hagsmunir barnsins skulu hafðir að leiðarljósi“ hafi verið til staðar í útlendingalögum og Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, skorti opinber og samræmd viðmið um hvernig ætti að framkvæma þetta mat í reynd.
Rík áhersla á fylgdarlaus börn og fjölskyldueiningar
Meðal helstu ákvæða nýju reglugerðarinnar er sérstök vörn fyrir viðkvæma hópa:
- Sérkröfur um málsmeðferð fylgdarlausra barna til að tryggja velferð þeirra og öryggi.
- Aukin vernd fjölskyldunnar með áherslu á réttinn til fjölskyldusameiningar.
- Samræmt og gegnsætt mat á þörfum barnsins í öllu ferlinu.
„Hagsmunir barna og fjölskyldna eiga alltaf að vera leiðarljósið. Með þessari tímabæru reglugerð tryggjum við hag þeirra þegar þau sækja um alþjóðlega vernd,“ segir Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir, dómsmálaráðherra, í tilkynningu frá stjórnvöldum.
Unnið í samstarfi við barnaverndaryfirvöld
Við gerð reglugerðarinnar var tekið mið af reynslu og verklagi Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála. Þá var leitað samráðs við mennta- og barnamálaráðuneytið og textinn aðlagaður til að tryggja að fyllsta tillit væri tekið til barnaverndarsjónarmiða.
Gert er ráð fyrir að reglugerðin muni samræma stjórnsýsluhætti og auka fyrirsjáanleika í málum barna í leit að vernd á Íslandi.
Gagnrýni á eldra lagaumhverfi og framkvæmd:
Engin samræmd reglugerð eða viðmið
Í útlendingalögunum (nr. 80/2016) stóð að hagsmunir barna skyldu tryggðir, en engin stjórnvaldsfyrirmæli útskýrðu hvernig yfirvöld áttu að meta þá.
Þetta þýddi að mat á hagsmunum barna var oft háð innra verklagi eða mati einstakra starfsmanna Útlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála hverju sinni.
Óskýr réttarstaða fylgdarlausra barna
Ferlið í kringum móttöku og hagsmunagæslu fyrir fylgdarlaus börn þótti flókið og óskilvirkt.
Samstarf milli barnaverndaryfirvalda og útlendingayfirvalda var ekki nægilega fastmótað í reglugerð, sem gat valdið töfum og óvissu um hver bæri ábyrgð á velferð barnsins á meðan málsmeðferð stóð yfir.
Mat á fjölskyldusameiningu ógegnsærra
Rétturinn til fjölskyldusameiningar og verndar fjölskyldueiningarinnar var dreginn upp í stórum dráttum í lögunum, en án skýrra reglugerðarákvæða skorti leiðbeiningar um hvernig ætti að vega og meta rétt barna til að sameinast foreldrum sínum á skjótan hátt.
Gagnrýni á „ósýnileika“ barna í kerfinu
Rannsóknir og samantektir hagsmunasamtaka sýndu að börn í fylgd foreldra urðu oft „ósýnileg“ í ferlinu. Horft var á fjölskylduna sem eina heild fremur en að sjónarmið og sjálfstæður réttur barnsins væri skýrlega metinn í samræmi við aldur og þroska.
Með breytingunum sem hófust með nýjum lögum í mars 2023 og þessari nýútgefnu reglugerð er verið að eyða þessari óvissu og búa til fast og bindandi verklag sem stjórnvöldum ber skylda til að fylgja í öllum málum.
