Musterisriddarar, Snorri Sturluson og baráttan um tungumálið sem kirkjan óttaðist
Það er til ákveðin tegund af þekkingu sem ferðast ekki með herjum, skipum eða sendiboðum. Hún ferðast í leynd. Hún ferðast með þeim sem vita að orð geta verið hættulegri en vopn. Á 13. öld, þegar Evrópa logaði í átökum milli konungsvalds og leynireglna, var íslenskur höfðingi í Reykholti að skrifa sögur sem áttu eftir að móta sjálfsmynd þjóðar. En undir yfirborðinu leynist önnur saga — saga um tungumál sem kirkjan óttaðist, og leyndardóma sem sumir telja að hafi ratað alla leið frá musterisriddurum til Snorra Sturlusonar.
---
Kirkjan og dulkóðuð tungumál
Á miðöldum var vald kirkjunnar ekki aðeins byggt á trú, heldur tungumáli. Latína var tungumál valdsins, tungumál ritninganna, tungumál sem tryggði að aðeins útvaldir gátu lesið, túlkað og stjórnað. En norður á Íslandi lifði annað tungumál — fornt, hrátt og óháð kirkjunni. Tungumál sem geymdi goðsagnir, tákn og heimsmynd sem ekki var undir stjórn Rómar.
Sumir hafa kallað íslenskuna „dulkóðaða“ í þeim skilningi að hún varðveitti merkingu sem aðeins þeir sem þekktu rót tungunnar gátu lesið úr. Hún var lykill að heimi sem kirkjan réði ekki yfir. Og það eitt var nóg til að vekja ótta.
---
Musterisriddarar og fall þeirra – þegar kirkjan sóttist eftir þekkingu
Þann 13. október 1307 voru musterisriddarar handteknir um alla Frakkland. Ásakanirnar voru ýktar, jafnvel fáránlegar, en aðgerðin var skipulögð af nákvæmni sem bendir til annars markmiðs: að ná í skjöl, texta og dulræna þekkingu sem riddararnir höfðu safnað í Austurlöndum.
Þeir höfðu safnað:
- fornum handritum
- táknfræði sem tengdi saman mismunandi trúarheima
- hugmyndum sem gátu ógnað einokun kirkjunnar á sannleikanum
Þegar riddararnir féllu, hvarf hluti þessarar þekkingar inn í myrkur valdsins. En ekki allt.
Sumir fræðimenn og áhugamenn hafa bent á að hluti af þessari þekkingu hafi verið fluttur norður — til staða sem voru afskekktir, menntaðir og utan beins valds kirkjunnar. Ísland var fullkominn staður.
---
Snorri Sturluson – höfðingi sem varðveitti meira en sögur
Snorri var ekki aðeins sagnameistari. Hann var valdamaður, diplómat og maður sem vissi að frásögn er vald. Hann ferðaðist til Noregs, sat við hirðina og var í nánd við valdakerfi Evrópu. Hann var menntaður, metnaðarfullur og hafði aðgang að hugmyndum sem ekki allir Íslendingar þekktu.
Það er einmitt þetta sem gerir hugmyndina svo heillandi:
Hvernig gat Snorri skrifað svo nákvæmar og djúpar goðsagnir um heiðna tíma — nema hann hefði fengið aðgang að eldri, dýpri heimildum?
Sumir telja að Snorra-Edda sé ekki aðeins bókmenntaverk, heldur dulrit. Verk sem varðveitir tákn, frásagnir og heimsmynd sem annars hefði glatast. Verk sem geymir leyndardóma sem kirkjan vildi annað hvort eignast eða eyða.
---
1241 – þegar kirkjan og konungsvaldið komu til Reykholts
Þegar Gissur Þorvaldsson reið að Reykholti árið 1241 var það ekki aðeins pólitísk aðgerð. Hún var hluti af stærra mynstri. Snorri var ekki bara óþægur höfðingi — hann var varðveislumaður þekkingar sem kirkjan gat ekki stjórnað.
Íslenskan sjálf var vandamál. Hún geymdi goðsagnir, frásagnir og tákn sem kirkjan hafði ekki vald yfir. Hún var kóði sem ekki var skrifaður á latínu. Hún var óþægileg.
Þannig má sjá spegilmynd:
- 1307 í Frakklandi: Riddarar teknir af lífi, skjöl og dulrit tekin af kirkjunni.
- 1241 á Íslandi: Snorri felldur, tungumál og frásagnir undir hættu.
Í báðum tilfellum var það ekki aðeins maðurinn sem var í hættu — heldur þekkingin sem hann bar.
---
Snorra-Edda og Íslendingasögurnar sem hylki leyndardóma
Snorri skráði goðsagnir sem virðast eldri en munnmælin sem hann átti að hafa byggt á. Hann notar táknfræði sem minnir á evrópskar dulrænar hefðir. Hann varðveitir heiðna heimsmynd á tímum þegar kirkjan vildi útrýma henni.
Það er ekki nauðsynlegt að fullyrða neitt. En það er heillandi að spyrja:
Hvað ef Snorra-Edda er ekki aðeins frásögn um goð og menn — heldur dulrit sem geymir þekkingu sem annars hefði glatast?
---
Niðurstaða – þegar tungumál varð vopn
Kirkjan óttaðist þekkingu sem hún gat ekki stjórnað.
Riddararnir féllu vegna þess.
Snorri féll vegna þess.
En íslenskan lifði.
Og með henni lifa frásagnir, tákn og leyndardómar sem enginn náði að þagga niður. Kannski er það einmitt þess vegna sem við lesum enn Snorra-Eddur og Íslendingasögur — ekki aðeins sem bókmenntir, heldur sem glugga inn í heim sem kirkjan reyndi að loka.
