Meirihluti íslenskra lækna telur umhverfismál mikilvæg en skortur á upplýsingum hamlar vistvænni lyfjavali.
Ný íslensk rannsókn sýnir að tæplega þrír af hverjum fjórum læknum telja umhverfis- og loftslagsmál mikilvæg. Þetta er fyrsta rannsóknin sem gerð hefur verið hér á landi á viðhorfum íslenskra lækna til umhverfisáhrifa lyfja. Niðurstöðurnar benda til þess að mikill vilji sé til að huga að umhverfissjónarmiðum, en í praxís skili það sér illa vegna skorts á aðgengilegum upplýsingum.
Rannsóknin var framkvæmd sem lýsandi þversniðskönnun meðal meðlima í Læknafélagi Íslands í lok árs 2025. Alls fengu 1.543 læknar spurningalistann sendan og luku 163 þeirra svörun. Að rannsókninni stóðu Hjalti Már Björnsson, dósent við Læknadeild, Freyja Jónsdóttur, dósent við Lyfjafræðideild, Salóme Ásta Arnardóttir heimilislæknir og Johanna Villén lyfjafræðingur segir í grein um rannsóknina inn á vef HI.
Vaxandi meðvitund en gjá á milli vilja og verka
Helstu niðurstöður sýna að 73% þátttakenda telja umhverfis- og loftslagsmál mikilvæg eða frekar mikilvæg. Sýna læknar því ríkan skilning á svokallaðri „Einnar heilsu nálgun“ (e. One Health) Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, þar sem heilbrigði manna, dýra og umhverfis er talið órjúfanlega tengt.
Í tilbúnum sjúkratilfellum sem lögð voru fyrir þátttakendur kusu margir læknar að velja lyf með minni umhverfisáhrif, jafnvel þótt þau væru klínískt áhrifaminni en önnur valmöguleikar. Þrátt fyrir þennan skýra vilja sögðust aðeins um 7% lækna taka umhverfisáhrif oft eða alltaf með í reikninginn þegar kemur að raunverulegu lyfjavali fyrir sjúklinga í daglegu starfi.
Kalla eftir auknu gagnsæi frá lyfjafyrirtækjum
Niðurstöðurnar varpa ljósi á að helsta fyrirstaðan sé upplýsingaskortur. Sáralítill hluti lækna hafði kynnt sér umhverfisáhrif lyfja í íslenskum eða erlendum upplýsingakerfum. Samhliða kom fram ríkur stuðningur meðal lækna við stefnumótandi aðgerðir til úrbóta, og þá sérstaklega að lyfjafyrirtæki verði skylduð til að birta opinberlega umhverfisgögn um lyf sín.
Lyf og lyfjaleifar finnast nú þegar í ferskvatni og sjó víða um heim, þar á meðal á Íslandi, þar sem mælst hafa leifar af kynhormónum, sýklalyfjum og geðlyfjum. Lyfjanotkun hefur einnig neikvæð áhrif á loftslagið vegna útblásturs við framleiðslu og dreifingu, auk efna í innöndunarlyfjum og notkunar svæfingargasa.
Aðstandendur rannsóknarinnar telja niðurstöðurnar sýna vaxandi meðvitund lækna en skortur á upplýsingagjöf og flokkunarkerfum, líkt og þróuð hafa verið í nágrannalöndunum, hamli því að ekki sé nægilega mikið tekið tillumhverfissjónarmið við ákvörðunartöku og lyfjaávísanir á Íslandi. Er rannsókninni ætlað að leggja grunn að frekari stefnumótun og umræðu um sjálfbærni í íslenskri heilbrigðisþjónustu.
