„Pyntingarklefi Zelenskys“ eða rússneskur áróður?

Átök um 200 manna hóps við þjóð­varð­lið Úkraínu og lög­reglu í úthverfi Kænu­garðs hafa vakið upp spurn­ingar um herkvaðn­ingu í land­inu. Grunur leikur á að atburð­irnir hafi að hluta verið skipu­lögð ögrun og upp­lýs­inga­að­gerð sem þjóni hags­munum Rúss­lands. Málið hefur jafn­framt varpað ljósi á djúp­stæðan ágrein­ing í úkra­ínsku sam­fé­lagi.

Átökin áttu sér stað 2. nóv­em­ber í Petr­opa­vlivska Borshchahivka, rólegu úthverfi vestan við Kænugarð. Um 200 manns réð­ust á lög­reglu­menn, her­menn og öku­tæki. Yfirvöld svör­uðu meðal ann­ars með táragasi og við­vör­un­ar­skotum sem skotið var upp í loftið.

Að Kyrylo Budanov, yfir­maður for­seta­skrif­stofu Úkraínu, skyldi mæta á vett­vang und­ir­strik­aði alvar­leika máls­ins, að því er fram kemur í umfjöllun Kiev Independent.

Atvikið hefur síðan orðið eitt sýni­leg­asta dæmið um innri ólgu í Úkraínu frá því að Rússland hóf alls­herj­ar­inn­rás sína.

Í fyrstu lágu fáar stað­festar upp­lýs­ingar fyrir um það sem gerð­ist. Fyrstu fréttir bentu til þess að reiði mann­fjöld­ans hefði kviknað vegna meintra ólög­legra frels­is­svipt­inga og ofbeldis þjóð­varð­liðs gegn úkra­ínskum mönnum sem höfðu verið kvaddir til her­þjón­ustu. Málið virt­ist end­ur­spegla þekkt vanda­mál við fram­kvæmd herkvaðn­ingar, sem er afar við­kvæmt við­fangs­efni í land­inu.

Eftir því sem nán­ari upp­lýs­ingar komu fram um atburða­rás­ina og fólkið sem átti þátt í að kynda undir ofbeld­inu juk­ust hins vegar grun­semdir um að átökin hefðu að hluta verið skipu­lögð ögrun og upp­lýs­inga­að­gerð sem þjón­aði hags­munum Rúss­lands.

Budanov var­aði þó við því að afgreiða málið sem ein­falda ögrun­ar­að­gerð. Hann sagði atvikið hafa afhjúpað dýpri spennu í sam­fé­lag­inu og langvar­andi vanda­mál sem ekki hefðu verið leyst.

Átökin við húsið

Samkvæmt fyrstu fréttum hafði lög­reglan verið kölluð á vett­vang af fólki sem sagð­ist vera úr einka­reknum sjúkra­bíl sem hefði reynt að kom­ast inn í bygg­ing­una. Um var að ræða venju­legt íbúð­ar­hús í úthverf­inu, án nokk­urra auð­kenna.

Þjóð­varð­liðið not­aði húsið, sem stendur innan múr­steins­veggjar, sem tíma­bundna aðstöðu til að hýsa menn sem höfðu verið kvaddir til her­þjón­ustu. Þar dvöldu þeir frá því að þeir voru teknir af hálfu herkvaðn­ing­ar­yf­ir­valda þar til þeir geng­ust undir lækn­is­skoðun og voru sendir í grunn­þjálfun.

Samkvæmt 1. Azov-sveit þjóð­varð­liðs­ins höfðu fjórir mann­anna sem voru í hús­inu verið teknir eftir að hafa yfir­gefið stöðvar sínar eða her­deildir án leyfis. Síðar voru þeir fluttir á sjúkra­hús vegna áverka.

Um einum og hálfum tíma eftir að fyrstu fréttir bár­ust af átökum hafði safn­ast saman hópur fólks fyrir utan húsið. Flestir voru ungir menn en einnig voru þar nokkrar konur og ung­lingar. Þau köll­uðu að lög­reglu og her­mönnum sem gættu inn­gang­anna og kröfð­ust þess að menn­irnir sem enn voru inni yrðu látnir lausir.

Í miðju atburð­anna voru tveir starfs­menn úr hinum meinta einka­rekna sjúkra­bíl. Þeir virt­ust reyna að semja við þjóð­varð­liðið um aðgang að hús­inu og ávörp­uðu jafn­framt mann­fjöld­ann.

Konan sem kynnti sig fyrir fjöl­miðlum sem sjúkra­lið­inn Val­entyna Moloda reynd­ist hins vegar vera snyrti­fræð­ingur að atvinnu, sam­kvæmt upp­lýs­ingum sem óháði úkra­ínski fjöl­mið­ill­inn Slidtsvo.info hafði aflað.

Fyr­ir­tækið sem hún sagð­ist starfa hjá, Med-Prestyzh, hafði hætt starf­semi árið 2023, að sögn eig­and­ans Mykhailo Furman. Sjúkra­bíll­inn, sem merktur var fyr­ir­tæk­inu, hafði verið seldur árið 2024.

Þrátt fyrir til­raunir til sam­tals jókst spennan stöðugt fyrir utan húsið.

Moloda ræddi við blaða­menn og lýsti alvar­legum meiðslum mann­anna sem hún sagði vera inni í hús­inu, meðal ann­ars brotum á hrygg. Aðrir í mann­fjöld­anum héldu því fram að þar væru 35 til 40 menn í haldi.

Fólk í hópnum kveikti á blysum og kastaði eggjum og vatns­flöskum í lög­reglu­menn og her­menn þjóð­varð­liðs­ins. Sumir gengu lengra og réð­ust á lög­reglu­menn­ina og her­menn­ina, slógu til þeirra og tog­uðu í þá. Her­menn­irnir héldu þó þéttum varn­ar­skipu­lagi og svör­uðu ekki árás­unum.

Vinstra megin við aðal­inn­gang húss­ins klifraði ung­lings­piltur með sítt ljóst hár upp í tré. Þaðan tók hann upp mynd­band af garð­inum og hróp­aði ókvæð­is­orð að her­mönn­unum.

Skömmu síðar fór hann að kasta múr­steinum yfir vegg­inn. Aðrir í mann­fjöld­anum réttu honum múr­stein­ana. Að lokum sást hann falla yfir girð­ing­una og inn í garð­inn.

Neðar við húsið tóku um tugur ungra manna að brjóta niður hluta múr­steins­veggj­ar­ins. Eftir nokk­urra mín­útna sam­stillt átak gaf efsti hluti veggj­ar­ins sig. Hermenn þjóð­varð­liðs­ins inni í garð­inum brugð­ust þá við með því að beita táragasi og skjóta upp í loftið.

Á sama tíma opn­uð­ust hliðin við aðal­inn­gang­inn. Sautján menn gengu út úr garð­inum, allir stand­andi og með per­sónu­lega muni sína, og stigu upp í rútu þjóð­varð­liðs­ins sem beið þeirra.

Viðbrögð stjórnvalda

Á meðan atburð­irnir áttu sér stað sendi 1. Azov-sveit þjóð­varð­liðs­ins frá sér yfir­lýs­ingu þar sem stað­fest var að húsið til­heyrði her­deild númer 3121, sem heyrir undir sveit­ina.

„Yfir­stjórn þjóð­varð­liðs­ins hefur, í sam­starfi við lög­reglu­yf­ir­völd, tekið rann­sókn máls­ins í sínar hendur. Reynist það rétt að ólög­legar ofbeld­is­að­gerðir hafi átt sér stað á athafna­svæði her­deild­ar­innar verða þeir sem bera ábyrgð dregnir til ábyrgðar,“ sagði í yfir­lýs­ing­unni.

Sveitin stað­festi einnig fyrri ummæli Oleksandr Pivnenko, yfir­manns þjóð­varð­liðs­ins, sem hafði komið á vett­vang snemma í átök­unum. Hann hafði sagt að í hús­inu væru bæði menn sem hefðu verið kvaddir til her­þjón­ustu og menn sem hefðu verið teknir eftir að hafa yfir­gefið stöðvar sínar eða her­deildir án leyfis.

Um klukkan tíu um kvöldið kom Budanov á vett­vang og gekk inn í miðjan mann­fjöld­ann.

„Ég kom hingað til að kom­ast að því hvað í ósköp­unum er í gangi,“ sagði hann.

„Þetta á ein­fald­lega ekki að ger­ast og þetta er ekki rétt,“ bætti hann við og vís­aði til árásanna á her­menn og lög­reglu, auk þess sem rútan með mönn­unum inn­an­borðs hefði verið hindruð í að kom­ast leiðar sinnar.

Eftir því sem frek­ari upp­lýs­ingar komu fram um að Moloda væri ekki sjúkra­liði, eins og hún hafði haldið fram, fór sú kenn­ing að styrkj­ast að átökin hefðu verið skipu­lögð til að grafa undan trausti Úkra­ínu­manna á rík­inu og hernum.

Í ummælum sínum morg­un­inn eftir var Budanov enn ákveðn­ari.

„Það er þegar vitað með vissu að atburð­irnir í Petr­opa­vlivska Borshchahivka í gær áttu sér ekki stað án utan­að­kom­andi áhrifa,“ sagði hann.

Hann bætti við að þeir ein­stak­lingar sem hefðu staðið að baki atburð­unum og komið þeim af stað yrðu án efa auð­kenndir og látnir sæta refs­ingu. Jafn­framt yrðu dregnar álykt­anir innan örygg­is­sveit­anna.

Síðar um dag­inn til­kynntu yfir­völd að Moloda hefði verið hand­tekin.

Eru vísbendingar um að Rússland hafi komið að málinu?

Síðdegis 3. nóv­em­ber lágu engar stað­festar eða opin­berar upp­lýs­ingar fyrir um það hvernig stjórn­völd í Moskvu eða önnur öfl sem styðja Rússland hefðu hugs­an­lega skipu­lagt eða kynt undir átök­unum við aðstöðu þjóð­varð­liðs­ins.

Þótt atburð­irnir beri merki um rúss­neska upp­lýs­inga­að­gerð byggð­ist stig­mögnun þeirra á raun­veru­legri og langvar­andi spennu í úkra­ínsku sam­fé­lagi vegna herkvaðn­ing­ar­innar.

Stríðs­á­stand í Úkraínu heim­ilar þving­aða herkvaðn­ingu. Það þýðir að herkvaðn­ing­ar­yf­ir­völd geta tekið fólk og haldið því gegn vilja þess. Tak­mark­anir á ferða­frelsi þeirra sem kvaddir eru til her­þjón­ustu halda síðan áfram, þar til þeir hefja grunn­þjálfun og á meðan á henni stendur.

Frá­sagnir hafa borist af því að ofbeldi og mis­beit­ing valds eigi sér stundum stað á fyrstu stigum þessa ferlis. Slíkt hefur meðal ann­ars verið rann­sakað hjá árás­ar­sveitum úkra­ínska hers­ins, þar sem óháðir fjöl­miðlar hafa fjallað um dauðs­föll her­manna innan her­stöðva.

Þótt herkvaðn­ing sé grund­vall­ar­at­riði í því að Úkraína geti mannað víg­lín­una og haldið áfram bar­átt­unni gegn Rúss­landi hafa stjórn­völd ítrekað forð­ast að ráð­ast í nauð­syn­legar umbætur á kerf­inu. Það á bæði við um Volody­myr Zelensky for­seta og þing­menn lands­ins.

Þannig hefur mynd­ast tóma­rúm þar sem starfs­menn herkvaðn­ing­ar­yf­ir­valda sinna óvin­sælu starfi sínu með þeim hætti sem þeim sjálfum þykir henta, án þess að til staðar sé full­nægj­andi hern­að­ar­dóms­kerfi sem geti dregið þá til ábyrgðar fyrir mis­beit­ingu valds.

Ein­stökum ofbeld­is­verkum og hópárásum á starfs­menn herkvaðn­ing­ar­yf­ir­valda hefur fjölgað á síð­ustu tveimur árum.

Sum slík til­vik hafa endað með því að starfs­menn herkvaðn­ing­ar­yf­ir­valda hafa verið myrtir eða særst alvar­lega. Í öðrum til­vikum hafa veg­far­endur og aðrir í sam­fé­lag­inu gripið inn í með mun umfangs­meiri hætti. Í júlí réðst til dæmis stór hópur fólks á herkvaðn­ing­arteymi í Lviv.

Á sama tíma hefur óánægja í sam­fé­lag­inu vegna herkvaðn­ing­ar­innar, sem spill­ingará­sak­anir hafa aukið enn frekar, ekki orðið til þess að Úkra­ínu­menn séu reiðu­búnir að gef­ast upp eða sam­þykkja skil­mála Rúss­lands.

Samkvæmt skoð­ana­könnun sem Kænu­garðs­stofn­unin fyrir félags­fræði­rann­sóknir birti í lok októ­ber 2026 sögð­ust 63 pró­sent svar­enda reiðu­búin að þola stríðið eins lengi og þörf krefði.

Upplýsingaflóðið

Burtséð frá því hvað nákvæm­lega gerð­ist í Petr­opa­vlivska Borshchahivka tók frá­sögnin af mót­mæl­unum, sem sögð voru fara fram í þágu mann­anna sem kvaddir höfðu verið til her­þjón­ustu, fljótt sjálf­stætt líf.

Á vett­vangi voru tugir manna að senda beint út mynd­skeið af atburð­unum á sam­fé­lags­miðlum og voru þeir mun fleiri en blaða­menn­irnir sem fylgd­ust með mál­inu.

Nánast sam­stundis flæddu ljós­myndir og mynd­skeið inn á óljósan vett­vang úkra­ínskra og rúss­neskra Telegram-rása.

Margar af vin­sæl­ustu frétt­ar­ásum Úkraínu á Telegram eru reknar af nafn­lausum stjórn­endum. Sumar þeirra eru í beinum tengslum við rúss­neska aðila eða eru reknar af fólki sem styður Rússland. Þessar rásir lifa þó allar á fréttum og myndum sem vekja sterk við­brögð og verða þannig stöðugt elds­neyti fyrir upp­lýs­inga­stríðið.

Frá­sagnir af því að menn sem kvaddir hefðu verið til her­þjón­ustu væru í ólög­legri varð­haldi breytt­ust á örfáum klukku­stundum í sögu um „pynt­ing­ar­klefa Zelenskys“ sem föð­ur­lands­vinir hefðu ráð­ist inn í vegna þess að þeir væru orðnir lang­þreyttir á því að sam­landar þeirra væru sendir sem fall­byssu­fóður á víg­völl­inn.

Myndir af sama ung­lings­pilti og hafði klifrað yfir vegg­inn og kastað múr­steinum vöktu sér­stak­lega mikla athygli. Á mynd­unum var hann leiddur út úr garð­inum, vaf­inn teppi og virt­ist vera í miklu áfalli.

Hvort sem það var gert af ásetn­ingi eða ekki urðu þessar myndir til þess að ný frá­sögn varð til: að jafn­vel börn væru í haldi og sættu pynt­ingum í aðstöðu þjóð­varð­liðs­ins.

Morg­un­inn eftir höfðu opin­berir áhrifa­valdar, þar á meðal ein­stak­lingar sem reglu­lega dreifa frá­sögnum sem styðja Rússland og kalla eftir því að Vest­ur­lönd hætti stuðn­ingi sínum við Úkraínu, tekið þessa frá­sögn upp og dreift henni í vest­rænu upp­lýs­inga­um­hverfi.

Þar á meðal var Alice Weidel, leið­togi þýska hægri­flokks­ins Valkosts fyrir Þýska­land (AfD), sem hefur verið að sækja í sig veðrið í skoð­ana­könn­unum í Þýska­landi.

„Ég geri ráð fyrir að alrík­is­stjórnin taki þetta mál upp í dag í Berlín í tengslum við heim­sókn Zelenskys,“ skrif­aði Weidel og birti myndir af ung­lings­pilt­inum.

Zelensky, sem hitti Friedrich Merz, kansl­ara Þýska­lands, í Berlín 3. októ­ber, hefur ekki tjáð sig opin­ber­lega um átökin.

Eftir því sem rann­sóknir á mál­inu halda áfram ætti að skýr­ast með tím­anum hversu mikil þátt­taka Rúss­lands var í upp­lýs­inga­flóð­inu í kringum atburð­ina.

Á meðan gæti málið knúið úkra­ínsk stjórn­völd til að horfast loks­ins í augu við þá spennu sem ríkir í sam­fé­lag­inu vegna herkvaðn­ing­ar­innar og ráð­ast í nauð­syn­legar umbætur á kerf­inu.